Davos 2017: op zoek naar hou­vast

Zoals wetenschappers naar congressen gaan, zo verzamelt de mondiale politieke en economische elite jaarlijks in het Zwitserse Davos. In dat tijdelijke - en erg glibberige - centrum van de wereld was deze week pijnlijk voelbaar dat het niet zo duidelijk is wie de richting aangeeft.

Door Bart Haeck

Foto's: AFP, Photonews, Wouter Van Vooren - Multimedia: Dorien Luyckx - Techniek: Raphael Cockx

Binnenkijken in de wereld van de macht. Zo voelt jaar na jaar die ene week in januari aan, wanneer de politieke, economische, financiële en academische elite van deze planeet verzamelt in het Zwitserse Alpendorp Davos, voor het Wereld Economisch Forum. Met meer dan drie duizend waren ze er de afgelopen week.

Alleen al de agenda van koning Filip leert wat een rollercoaster het WEF is. Hij ontmoette in Davos de Chinese president, dronk koffie met Hollywoodacteur Matt Damon, sprak met de burgemeesters van Parijs en Londen, vergaderde met de VN-gezant voor Syrië, zag de voorzitster van de Chinese smartphonefabrikant Huawei en dineerde met de secretaris-generaal van de Verenigde Naties en met Jack Ma, de Chinese multimiljardair die de onlinewinkel Alibaba oprichtte. In het congrescentrum woonde hij debatten bij over vluchtelingen, oorlog, de uitdagingen voor de Europese Unie en technologische disruptie. Hij ging luisteren naar een brexit-speech van de Britse premier Theresa May en was in het Steigenbergerhotel de gastheer op een investeringsevent van de Belgische regering. Dat was van dinsdag tot donderdag. De koning kon slechts drie dagen blijven.

De polsslag van de wereld

Davos is een week lang het tijdelijke centrum van de wereld. Een waanzinnig centrum, even waanzinnig als de wereld zelf. Maar omdat zoveel politici en zakenlui er samen komen, laat het WEF je toe de polsslag te nemen van wat gebeurt. In 2010, toen ik voor de eerste keer ging, voelde je het ‘soul searchen’ over hoe het verder moest met het kapitalisme, na de schok van de financiële crisis. Toen de naschokken van die crisis leidden tot besparingen, verschoof de discussie naar ongelijkheid en politieke onrust. Dit jaar was voelbaar hoe we het Trump-tijdperk betreden, al een halfjaar in het brexit-tijdperk leven, en niet weten wat we moeten verwachten.

Het is niet dat die conclusie officieel in een slotverklaring gegoten is. Daarvoor is Davos te veel een zoemende bijenkorf van mensen die elkaar zien, en die afspraken waar ze anders een half jaar de wereld moeten voor rond reizen, in één week in een Zwitsers dorp plannen. De filosofie achter het WEF is dat mensen met macht met elkaar moeten praten. Toen iemand in het publiek een agressieve vraag stelde over Donald Trump, nam een woordvoerder van het WEF de microfoon om even op de gedragscode te wijzen: ‘Ik wil gewoon dit zeggen: aan het einde van deze week proberen we weg te gaan met meer vrienden en minder vijanden.’

Ieder jaar wordt de zoemende bijenkorf in Davos wat groter. De veiligheid garanderen kost ondertussen 8,4 miljoen euro voor een week, waarbij het Zwitserse leger tot 5.000 soldaten inzet. Het luchtruim wordt gesloten en bewaakt met gevechtsvliegtuigen. Het dorp verandert in iets wat het midden houdt tussen een commerciële beurs en een versterkte vesting. Het Zwitserse leger plaatst 64 kilometer aan afschuttingen in Davos, terwijl de sociaalnetwerkreus Facebook er een tijdelijk show-kantoor plaatst, het persagentschap Reuters de bibliotheek inpalmt en de Amerikaanse zakenzender CNBC uitzendt vanop het dak van het congresgebouw én vanuit een kerk.

Wanneer mijn multimedia-collega Dorien Luyckx en ikzelf maandagvoormiddag die setting willen filmen met ons nieuw speelgoed – een 360-graden camera – doet de politie meteen lastig. Zonder toegangsbadge, die we nog niet hebben afgehaald, mogen de roadblocks en security-gebouwen niet worden gefilmd. Pas nadat we hebben aangedrongen en onze paspoortgegevens genoteerd zijn, mag het toch.

Ook het Kirchner-museum wat verderop - waar anders expressionistische kunst is te zien – is ingepalmd. Maandagnamiddag stelt het Zwitserse Adecco, 's werelds grootste uitzendgroep, er zijn jaarlijkse studie voor over welke landen het best in staat zijn talent op te leiden en te houden. Ik heb een interviewslot van een kwartiertje met de Belgische CEO van Adecco geboekt, Alain Dehaze. Hij vertelt onder meer dat Adecco op eigen kracht aan het groeien is, zonder grote overnames.

Dat lijkt een detail, maar het zegt alles over de brexit- en Trump-tijden waarin we leven. Dat leert ons later op de avond de jaarlijkse enquête van de consultant PwC bij de CEO's van 1.379 van 's werelds grootste multinationals. Ze ervaren meer onzekerheid, en besluiten daarom op eigen kracht door de woelige zee te varen.

Meer dan geld

Wie denkt dat Davos alleen om economie en geld draait, vergist zich. Dat blijkt 's avonds op de welkomstreceptie voor de pers in het Hilton-hotel, waar twee surprise guests komen spreken: acteur Forest Whitaker - vooral bekend van de geweldige film 'The Last King Of Scotland' – én de Colombiaanse popster Shakira. De reden dat ze er zijn, is omdat beiden Unicef-ambassadeur waren of zijn, en beiden hun eigen stichting oprichtten. Whitaker werkt rond conflictpreventie in Afrika, terwijl Shakira de 250 miljoen kinderen jonger dan vijf jaar die onderwijs moeten missen, op school wil krijgen. ‘Our babies will drive tomorrows business’, zegt ze.

Eerder die avond kregen Shakira en Forest Whitaker een Crystal Award.

* * *

Dinsdag barst het WEF los. En meteen hangt de schaduw van Trump weer over het bergdorp. Een woordvoerder van Trump had aanvankelijk aangekondigd dat niemand naar Davos zou reizen, omdat ze het WEF zien als een symbool van de globale elite waar ze niets mee te maken willen hebben. Uiteindelijk komt Anthony Scaramucci, een voormalig Wall Street-bankier en nu een van Trumps rechterhanden, toch. Hij probeert in een lang gesprek op het podium uit te leggen dat de vastgoedmiljardair niet is wat hij tweet, dat hij de arbeidersklasse de American Dream wil terug geven, en dat hij zo goed zal worden dat Barack Obama binnen twee jaar met Trump golf speelt.

Maar de echte ster van de dag is de Chinese president Xi Jinping, die voor het eerst naar Davos is afgereisd. De straat tussen het Belvedère-hotel en het congrescentrum wordt voor de gelegenheid volledig afgezet, waardoor ook CEO's met een miljoeneninkomen alles te voet moeten doen. Xi Jinping ziet die dag een viertal mensen, onder wie de Belgische koning Filip.

Einde van een tijdperk

En opnieuw heerst dat gevoel dat het niet duidelijk is wie de leiding heeft over de wereld. Op een moment dat Donald Trump aankondigt muren te bouwen, werpt Xi Jinping zich op als de beschermer van de globalisering. Hij verdedigt het klimaatakkoord van Parijs, dat Trump verwerpt. En hij merkt fijntjes op dat niet globalisering de financiële crisis veroorzaakte, maar wel een gebrek aan regulering. ‘Als ik alleen de tekst van de toespraak had gelezen, zou ik gedacht hebben: ‘Ik wist niet dat president Obama hier was’’, grapt NYTimes-columnist Thomas Friedman later die dag.

Davos 2017 spéélt zich ook af tijdens het einde van een tijdperk. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken John Kerry spreekt later die dag, blikt terug op zijn diplomatieke erfenis en geeft Trump een tik. ‘Het is niet handel die jobs vernietigt, het is technologie. Ik kan niet wachten om te zien hoe de regering Trump omgaat met artificiële intelligentie.’

En opnieuw is er die onzekerheid over het beleid van Trump en de fricties tussen grote handelsnaties. Nooit ging het de jongste jaren op het WEF zo vaak over wisselkoersen, die een immense impact hebben op de winsten en verliezen van exporteurs die in één munt hun inkomsten binnen krijgen, maar in een andere munt hun kosten betalen. De grootste financiële zorg voor 2017? Een te sterke dollar, zeggen experts als Carmen Reinhart (Harvard), David Rubenstein (miljardair en ooit medewerker van Jimmy Carter) én Anthony Scaramucci van Team Trump. Waarom? Niet-Amerikaanse bedrijven hebben 4.500 miljard dollar aan schulden in dollar uitstaan, zegt Rubenstein. Een te sterke stijging van de dollar veroorzaakt een financiële crisis.’

's Avonds ga ik nog eens langs bij Aberdeen Asset Management, een vermogenbeheerder die in Davos een winkel heeft ingepalmd en me heeft uitgenodigd Schotse whisky te proeven. Voor de deur staat tussen twee verwarmingspalen bij min vijftien een man in Schotse rok doedelzak te spelen. Binnen gaat het gesprek over de brexit. ‘We beheren de meeste van onze activa in dollar en werken in Europa vanuit Luxemburg’, sust een woordvoerder uit Londen.

* * *

Woensdag zit opnieuw overvol. Nadat ik me dinsdag had aangemeld om de ontmoeting van de koning met de Chinese president bij te wonen, maar niet kon gaan, moet ik nu afzeggen voor zijn gesprek met Matt Damon over watervoorziening in ontwikkelingslanden.

In het congrescentrum is 's ochtends vroeg Larry Summers, ooit minister van Financiën onder Bill Clinton en ex-voorzitter van Harvard, op dreef. Wanneer IMF-topvrouw Christine Lagarde de opstand van de middenklasse wijt aan ongelijkheid, antwoordt hij: ‘De VS hebben net een president gekozen die het symbool is van snoeverige consumptie. Als statement tegen ongelijkheid is dat bijzonder bizar.’ Wat dan wel? ‘Volgens mij vindt de middenklasse niet dat er in de strijd tegen ongelijkheid te weinig geld naar de armen gaat’, zegt Summers, ‘maar te veel. De mensen in het centrum voelen zich niet gehoord. Ze zien hoe de overheid vecht voor de armsten, voor migranten, voor ontwikkelingslanden. Ze zien dat de rijken voor zichzelf kunnen vechten. Ze vinden dat ze er tussenuit vallen.’

Trump dus. Opnieuw. Beleven we dan het einde van een tijdperk van globalisering? Neen, zegt de Italiaanse minister van Financiën Pier Carlo Padoan. ‘De natiestaten zullen bepalen hoe we globalisering organiseren. Ik vrees dat de Europese Unie daar geen strategie voor heeft. Ik ben daar heel pessimistisch over. Het spijt me om het te zeggen, maar het is zo.’

En opnieuw de handelsoorlog via munten. Summers fulmineert dat Donald Trump dan wel eigenhandig naar vijf CEO's belde en er voor zorgde dat vijf fabrieken in de VS blijven en zo honderden jobs redde, maar dat hij het grote plaatje mist. Door zijn uitspraken heeft Trump de Mexicaanse peso 15 procent lager geduwd, zegt Summers. Het maakt Mexico 15 procent aantrekkelijker voor de Amerikaanse industrie en dat kan de VS tienduizenden jobs kosten. ‘Het is een dolksteek voor Ohio.’

Zelfs Peter Piot, de Belgische mede-ontdekker van aids en ebola, die ik interview voor de weekendkrant, begint over munten. Als hij het heeft over een fonds van een miljard pond voor onderzoek naar vaccins, zegt hij kurkdroog: ‘Wat dat ook moge waard zijn. Na iedere speech van Theresa May iets minder.’

Summers is niet helemaal uitgepraat of Joe Biden stapt in de plenaire vergadering op het podium, voor wat alweer afscheid van een tijdperk wordt. ‘Luister mensen,’ zegt hij, ‘ik ben op dit moment nog 48 uur Amerikaans vice-president en dit is mijn boodschap. Wacht niet op anderen om je toekomst te bouwen. Vecht voor je waarden. Anderen zullen het niet in je plaats doen.’

De Belgen

Het meest spitante debatduel van de dag moet dan echter nog komen. Het gaat tussen een onverwacht duo. In een sessie die door de BBC wordt uitgezonden zit Eric Cantor, de voormalige Republikeinse meerderheidsleider in het Amerikaans parlement, naast federaal vice-premier Alexander De Croo. Die begint uit te halen naar Trump, waarbij Cantor in de verdediging gaat. Velen snappen Trump niet, zegt Cantor, omdat de pers zijn woorden letterlijk neemt, terwijl de kiezers hem gewoon ernstig nemen. ‘Dus om ernstig genomen te worden mag je niet letterlijk worden genomen?’, reageert De Croo snedig. Waarvoor hij een overwinningsapplausje van het publiek krijgt.

Ik loop nog even langs in het Belvedère-hotel, waar Wall Street-Belg Rob Heyvaert – in een ver verleden bekend van het tv-programma ‘De topmanager’ – net een miljoenenfonds dat focust op fintech heeft gelanceerd. In datzelfde hotel eindigt de avond wat later ook, met het Belgische hoogtepunt van de WEF-week. De federale regering houdt er een event voor buitenlandse investeerders. Premier Charles Michel doet er iets wat bijzonder moeilijk is: hij maakt in het bijzijn van koning Filip een grap over seks in zijn publieke toespraak en komt ermee weg. Michel verontschuldigde zich dat hij vorig jaar Davos miste omdat zijn dochter werd geboren. ‘Ik wilde hier dit jaar echt terug zijn,’ vervolgde de premier, ‘dus ben ik voorzichtig geweest.’

Het promotiemoment valt voor Michel slecht, omdat er in de federale regering nog geen akkoord is over de hervorming van de vennootschapsbelasting. Michel zwijgt er over, en zwijgt ook over twee klassiekers in investeringstoespraken: de notionele intrestaftrek en de afwezigheid van een meerwaardebelasting. Het zijn doorgaans vaste waarden in speeches op dergelijke events, maar niemand weet of ze in de hervormde vennootschapsbelasting nog blijven bestaan. De premier maakt van de nood een deugd en speelt een andere troef uit. Hij geeft de boodschap dat in deze tijden van brexit en Trump België een eiland van stabiliteit is, dat gestaag aan de weg timmert. ‘We zullen op deze weg voortgaan’, zegt Michel.

Hij vermeldt uitdrukkelijk dat de brexit kansen biedt voor bedrijven die het VK willen ruilen voor België. En ook minister-president Geert Bourgeois (N-VA) zegt dat alle CEO's met activiteiten in het VK die hij ontmoet hem polsen over hoe het zit in België.

Charles Michel en Geert Bourgeois maken de stand van zaken op na hun gesprekken in Davos

* * *

Het blijft het gespreksonderwerp van de week. Donderdagochtend stapt in de grote congreszaal de Britse premier Theresa May op het podium. Nadat ze eerdere deze week duidelijk maakte dat ze controle over de eigen grenzen wil en daarvoor de prijs wil betalen om de Europese markt te verlaten, zwijgt ze nu over de EU. Ze richt zich tot de wereld. Het VK is instinctief een internationale handelsnatie, zegt ze. We spreken al over handelsakkoorden met India, Australië en Nieuw-Zeeland, geeft ze mee. Al trekt ze toch opnieuw de lijn: ‘Internationale samenwerking is vitaal, maar een regering moet weten dat haar eerste verantwoordelijkheid de belangen van haar burgers zijn.

Na May is het de beurt aan de Nederlandse premier Mark Rutte en Frans Timmermans, de vicevoorzitter van de Europese Commissie. ‘Het idee dat de Europese Unie een almaar hechter verbond van volkeren is, is dood en begraven’, zegt Rutte. En ook Timmermans moet in de verdediging, al doet hij het grappig: ‘Soms zegt mijn oudste zoon thuis tegen me: goedemorgen, gezichtsloze onverkozen eurocraat.’

Daarna gaat het naar de Flanders Room, een vergaderzaaltje dat Vlaams minister-president Geert Bourgeois (N-VA) heeft geboekt en waar hij samen met Claire Tillekaerts van Flanders Investment & Trade investeerders ontmoet. Hij legt er uit hoe na de aanslagen van maart de buitenlandse investeringen in ons land zijn stilgevallen, omdat niet-Europeanen niet meer durfden komen. Na de zomer heeft de investeringsstroom zich weer hervat.

Focus op technologie

De shuttlebus brengt me naar het congrescentrum, waar zoals elk jaar enkele technologische showcases staan.

Een blik in 'The Loft', waar nieuwe technologie centraal staat

Een ervan is SARA, een robot die dertig keer per seconde je gelaatsuitdrukkingen scant, op die manier een relatie met je opbouwt en op je vragen kan antwoorden. Tijd-collega Dorien Luyckx slaagde er ondertussen in om New Yorker Jeff Jarvis, een van de grote namen in de digitale journalistiek, voor haar camera te krijgen.

Mediaspecialist Jeff Jarvis over de pijnpunten van journalistiek

Omdat het congrescentrum een mierennest is, duurt het uiteindelijk drie kwartier voor ik terug in het Media Village raak. Eerst bots ik op de rechterhand van Nestlé-CEO Paul Bulcke, daarna op Paul Bulcke zelf, vervolgens kruis ik het pad van Juan Manuel Santos, de president van Colombia die drie maanden geleden de Nobelprijs voor de Vrede won – ik knik vriendelijk goeiedag en hij knikt vriendelijk terug - en daarna raak ik aan de koffiebar tien minuten aan de praat met koning Filip. Wanneer ik uiteindelijk het gebouw verlaat, is Nobelprijswinnaar Joe Stiglitz in een hoekje met iemand aan het praten over ongelijkheid. ‘Ik heb hier echt veel onderzoek naar gedaan, dus ik denk echt wel dat ik weet wat ik zeg’, hoor ik hem vertellen. Het is een boodschap die ook in andere debatten nazindert, merkt Peter Vanham op, een van de Belgen bij het WEF en auteur van het boek ‘Before I Was CEO’.

Een half uurtje later neemt Microsoft-oprichter Bill Gates en enkele anderen, waaronder de Noorse premier en de CEO van GlaxoSmithKline het woord. Ze leggen uit dat ze een coalitie hebben gemaakt die op vijf jaar tijd 1 miljard dollar zal ophalen om sneller vaccins te maken voor ziektes die vooral bij armen slachtoffers maken. Wanneer Zanny Minton Beddoes, de hoofdredactrice van The Economist die het debat leidt, na de sessie iedereen die meewerkte aan het initiatief op het podium roept, stappen ook twee Belgen naar voren: Peter Piot en Paul Stoffels, de chief scientific officer van Johnson & Johnson.

Wat ondertussen na al die jaren een vreemd gevoel blijft, is wie je op zo’n druk gevulde dag allemaal mist. Alleen al die donderdag heb ik geen tijd om naar Google-oprichter Sergei Brin te gaan luisteren, of naar Navo-baas Jens Stoltenberg, of VN-baas António Guterres, of naar de minister van Financiën van Panama die spreekt over de strijd tegen fiscale paradijzen. Er is gewoon geen tijd.

Omdat het donderdag is, gaan de gespreksonderwerpen stilaan ook over welke feestjes aan het einde van het WEF het populairst zijn. Tot voor kort was dat het Google-feest in het Belvedère, maar sinds enkele jaren heeft Salesforce de fakkel over genomen. Twee jaar geleden raakte ik binnen en zag ik het verrassingsoptreden van The Killers. Nu gaat het gerucht dat de Black Eyed Peas zullen optreden. Ook George Clooney is overigens in Davos gesignaleerd, omdat zijn vrouw Amal er haar mensenrechtenwerk komt voorstellen.

Het optreden van The Killers op het WEF in 2015

Het leert hoe het WEF een merkwaardige mix van big business en charity blijft. Wanneer ik 's avonds van het Media Village naar een hotel stap waar George Soros spreekt, passeer ik de door bedrijven ingepalmde winkelvitrines, maar ik passeer evengoed een tent van het Wereldvoedselprogramma van de Verenigde Naties die op een plein staat opgesteld. Het is een mix die ook Soros typeert: geëmigreerd in 1947 uit het antisemitische Hongarije, als migrant in het VK gaan wonen en dan uitgegroeid tot een brutale zakenman en verdediger van de open samenleving. Hij is onder meer de financier van ICIJ, het consortium dat LuxLeaks en de Panama Papers blootlegde, en waartoe De Tijd behoort.

Soros is 86 jaar ondertussen, met een geschat vermogen van 24 miljard dollar. In het gesprek tijdens het diner spreekt hij moeizaam, hoort hij slecht, maar analyseert hij de wereld coherent en brutaal. Hij noemt Donald Trump een would-be-dictator, wiens beleid zal falen omdat het inherent tegenstrijdig is. En hij haalt uit naar de Hongaarse premier Orban, die de NGO's van Soros wil kortwieken. Hij zegt dat de eurozone vast zit in het verdrag van Maastricht dat regels voor een ander tijdperk bevat, waardoor we overgeleverd zijn aan advocaten die de achterpoortjes in die regels zoeken.

Soros waarschuwt ook dat de brexit geen bittere echtscheiding mag worden, omdat dat zowel de EU als het VK zuur zal opbreken. En dat is ook de boodschap die vrijdagochtend weerklinkt bij de Britse minister van Financiën Philip Hammond. De Europese Unie zal de belangrijkste handelspartner van het VK blijven, zegt hij, dus is het in ons weloverwogen eigenbelang dat de EU stabiel, groeiend en succesvol is.

Mario Monti, voormalig premier van Italië en EU-commissaris, antwoordt dat hij toch vreest voor de sterkte van de EU, omdat iedere regeringsleiders hetzelfde doet als David Cameron: de EU beschadigen om thuis kiezers te winnen. Het enige verschil, zegt Monti, is dat Cameron het op een veel grotere schaal deed: het brexitreferendum was niet in het belang van de EU, het VK of de Tories. Het was alleen in het belang van Camerons positie in de Tory-partij.

* * *

De vrijdag gaat grotendeels op in werk voor de weekendkrant, deze longread en aanhoudend technische problemen met mijn toegangsbadge – een IT'er blijkt me te hebben toegang verleend voor 20 oktober in plaats van 20 januari – maar ook de perszaal op het WEF is geen gewone perszaal. Al tikkend zie ik Roberto Azevêdo, de secretaris-generaal van de Wereldhandelsorganisatie passeren. In de koffiehoek zit nobelprijswinnaar economie Angus Deaton te telefoneren. Vijf minuten later passeert een Afghaans vrouwenkoor dat ondanks doodsbedreigingen van de Taliban blijft zingen, en op weg is naar de radio- en tv-studio's op het eerste verdiep van het persdorp.

De balans

Het WEF loopt tegen dan stilaan ten einde. In mijn mails merk ik dat premier Charles Michel en de vice-premiers Alexander De Croo en Kris Peeters al terug zijn in Brussel voor de wekelijkse ministerraad, net zoals Vlaams minister-president Geert Bourgeois. Ook de koning is al vertrokken. In de grote congreszaal maken enkele zwaargewichten, zoals FT-journalist Martin Wolf, Christine Lagarde van het IMF, de Duitse minister van Financiën Wolfgang Schauble, zijn Britse evenknie Philip Hammond en Blackrock-CEO Larry Fink de balans op van deze editie.

Die laat zich samenvatten in vier woorden: economisch optimisme, politieke zorgen. De beurzen staan hoog, de CEO's zijn vol zelfvertrouwen over de groei van hun eigen bedrijf, het IMF bevestigde haar groeivooruitzichten, en ook minister-president Geert Bougeois zei dat de CEO's die hij ontmoette optimistisch waren. Maar er is de brexit, de Nederlandse, Franse en Duitse verkiezingen later dit jaar en de start van het tijdperk-Trump. Letterlijk: terwijl de editie 2017 van het WEF op zijn laatste benen loopt, starten in Washington de plechtigheden voor de inauguratie van Donald Trump.

’Wordt politiek de zwarte zwaan van 2017, de onverwachte gebeurtenis die niemand ziet aankomen?’, vraagt iemand uit het publiek. Neen, zegt Larry Fink, want we weten dat er iets gebeurt. We kunnen ons aanpassen aan dergelijke nieuwe situaties, net zoals we ons in 2016 snel konden aanpassen. De zwarte zwaan is de kracht waarmee technologie de wereld verandert. We weten niet hoe ingrijpend het zal zijn. Maar de landen die nu niet mee zijn met goed onderwijs, zullen morgen nog harder achterop lopen, zegt hij.

Waarmee de Wall Street-legende het verhaal terug brengt bij de onderwijs-missie van Shakira, een kleine week geleden: today's babies will drive tomorrow's business. Maar voor het zover is, moeten we 2017 door, een jaar dat start met economisch optimisme, maar grote politieke zorgen baart.