Wat als Lon­den breekt met Brus­sel?

Op donderdag 23 juni beslissen de Britten of ze nog langer bij de Europese Unie willen horen. Dit moet u weten - in 13 vragen en antwoorden.

Door Samuel Hanegreefs

Met bijdragen door Jan van Hessche en Wouter Vervenne - Techniek: Raphael Cockx en Maarten Lambrechts

‘Het Kanaal zal er niet breder door worden’, zei de Britse premier David Cameron enkele weken voor het Britse referendum over het lidmaatschap van de Europese Unie. Maar niemand betwist dat de psychologische afstand tussen Calais en Dover na 23 juni veel groter kan worden. Een volksbevraging moet die dag voor eens en altijd een einde maken aan de Britse twijfels over de EU. Londen worstelt daar nu al decennialang mee.

Een oudere generatie hoopt het unieke Britse gevoel nieuw leven in te blazen door zich van Brussel los te rukken. Maar veel jonge Britten zijn net gesteld op de vrijheid die Europa hun biedt, zoals open grenzen en studeren in het buitenland. Voorstanders van een vertrek zijn de Europese bemoeizucht beu. Tegenstanders zien de voordelen in van de Europese vrije markt.

Wat de Britten ook kiezen, de gevolgen zullen ook bij ons op het vasteland voelbaar zijn. Een Brits vertrek betekent een zware deuk in het Europese project. Het kan andere lidstaten ertoe aanzetten om ook een referendum te organiseren. En als de Britten blijven, wordt een EU met verschillende snelheden nog meer een realiteit.

1. Waarover gaat het referendum?

De Britten krijgen op 23 juni één simpele vraag voorgeschoteld: ‘Moet het Verenigd Koninkrijk deel blijven uitmaken van de Europese Unie, of de Europese Unie verlaten?’ De keuze om te vertrekken is onherroepelijk. Daarover zijn Londen en Brussel het eens.

2. Wat gebeurt er als de Britten kiezen om te vertrekken?

Hoewel een Brits referendum technisch gesproken niet wettelijk bindend is, engageert het parlement zich ertoe de stem van de meerderheid te volgen. Als meer dan de helft van de kiezers wil vertrekken, dan start meteen een overgangsperiode van twee jaar waarin de Britse exit uit de EU moet worden geregeld. Tijdens die termijn moet het Verenigd Koninkrijk zich nog schikken naar de Europese regels, maar zit het land al niet meer mee achter de knoppen in Brussel.

Veel waarnemers vrezen wel dat twee jaar niet zal volstaan om een nieuwe deal rond te krijgen. In de tussentijd moet immers veel gebeuren. Londen moet beslissen welke relatie het wil met de EU.

Volgens het Brits departement financiën zijn er drie mogelijkheden. Het VK kan een statuut nastreven zoals dat van Noorwegen. Dat land maakt deel uit van de European Free Trade Association (EFTA), waardoor vrijhandel met de EU als niet-lidstaat mogelijk blijft. De Noren moeten daarvoor wel het vrij verkeer van personen toestaan, een voorwaarde waar veel Britten zich net tegen verzetten.

Londen kan ook proberen een nieuw bilateraal akkoord te onderhandelen met de EU, zoals Canada of Zwitserland dat hebben gedaan. Maar ook daar zijn voorwaarden aan verbonden. Zwitserland laat het vrij verkeer van personen toe. Een derde mogelijkheid is een verdrag volgens de voorschriften van de Wereldhandelsorganisatie, dus zonder een specifiek onderling akkoord. Maar dan gelden stevige tarieven.

Voorts moeten de Britten nieuwe handelsverdragen onderhandelen met externe partners zoals China en de VS. Nu neemt Brussel die verantwoordelijkheid op zich, in de naam van de EU.

3. En als ze kiezen om te blijven?

Ook als de meerderheid kiest om bij de EU te blijven, verandert er een en ander. In februari 2016 heeft premier Cameron tijdens een Europese top een ‘nieuwe Europese deal’ onderhandeld voor het Verenigd Koninkrijk. De afspraak is dat die in werking zal treden als de Britten kiezen om te blijven.

De deal komt erop neer dat het VK nog meer dan al het geval is een apart statuut krijgt in de EU. Zo zal Londen als het dat nodig acht aan Europese nieuwkomers vier jaar lang bepaalde sociale uitkeringen kunnen weigeren. Ook de kinderbijslag kan volgens het akkoord worden aangepast aan de duurte van het land waar de Europese migrant vandaan komt. Voorts kreeg Cameron de toegeving dat het VK niet langer deel hoeft uit te maken van de ever closer union, een Europese Unie die steeds hechter wordt.

4.Wat voorspellen de peilingen?

Tijdens de eerste helft van dit jaar lag het ‘Remain’-kamp bij de meeste peilingen enkele procentpunten voorop. Zo'n twee weken voor het referendum kantelde het voordeel in de richting van de ‘Leave’-zijde. Al verdween die voorsprong weer na de moord op Labour-politica Jo Cox. Maar het blijft een nek-aan-nekrace. De foutenmarges in acht genomen is het onmogelijk het resultaat te voorspellen. Daarbij komt dat de peilingen bij de jongste Britse parlementsverkiezingen in 2015 er serieus naast zaten. De steun voor de Conservatieve Partij hadden ze toen zwaar onderschat. Niemand durft te garanderen dat de peilingen nu wel betrouwbaar zijn.

Een paar dingen blijken wel uit de polls. Zo is van de Conservatieve kiezers een opvallende meerderheid voor een vertrek uit de EU. De kiezers van Labour zijn overwegend tegen een brexit. Van de oudere kiezers wil een meerderheid weg uit de EU. De meeste jongeren zien er daarentegen de voordelen van in. Alleen zijn die jongere kiezers traditioneel veel moeilijker naar de stembus te lokken.

5. Wat zijn de argumenten om te vertrekken uit de EU?

Volgens het ‘vertrek’-kamp moet het Verenigd Koninkrijk wekelijks 350 miljoen pond betalen in de kas van de Europese Unie. Er bestaat weliswaar wat discussie over de berekening van dat bedrag, maar feit is wel dat het VK netto bijdraagt aan de EU. Het krijgt dus minder geld terug dan het betaalt. Die terugbetaling mag Londen bovendien niet zomaar inzetten waar het wil. De brexiteers, zoals de vertrekkers worden genoemd, willen weer financiële zeggenschap.

Een campagnefilmpje van het ‘vertrek’-kamp

Britse bedrijven kreunen onder de Europese bemoeizucht, stelt het ‘vertrek’-kamp. Een fractie van de kleine bedrijven voert uit naar de EU, maar iedereen moet zich schikken naar de Brusselse regels. Dat kost kmo’s miljoenen ponden, is te horen.

250.000 Europese migranten trekken jaarlijks naar het VK. Veel te veel, argumenteert het ‘vertrek’-kamp. Volgens de campagnevoerders zet die stroom nieuwkomers druk op het onderwijs en de gezondheidsdiensten. En waarom zouden net die migranten vrij naar het VK mogen komen, en anderen zoals Pakistani of Indiërs niet, vragen ze zich af.

De brexiteers hebben een heilige schrik voor uitbreiding van de Europese Unie en de eurozone. Door uit de Unie te stappen willen ze verhinderen ooit in een hecht verbond met Turkije terecht te komen, of ooit met de euro te moeten betalen. Ze zeggen dat het VK na een exit ook zijn soevereiniteit zal terugwinnen.

De ‘nieuwe deal’ die premier Cameron met de EU heeft onderhandeld gaat lang niet ver genoeg, stellen de vertrekkers. Die deal is bovendien nog niet in een wet gegoten, en het is lang niet zeker of die ooit door het Europees Parlement geraakt.

6. En de argumenten om te blijven?

De EU en dus de vrijhandelszone verlaten is in eigen voet schieten, stelt het kamp dat bij de Unie wil blijven. De EU is met 49 procent veruit de grootste handelspartner voor het VK. Waarom die bruggen opblazen? De verdedigers van de EU hameren er ook op dat Londen nu op zijn minst mee de spelregels kan bepalen van de vrijhandelszone. Na een brexit zou dat niet meer kunnen.

Een campagnefilmpje waarin (met name) bedrijfsleiders oproepen om ‘remain’ te stemmen.

Stellen dat een vertrek uit de EU migratie zal stoppen, is kortzichtig, zegt ‘remain’. Het kamp verwijst naar landen als Zwitserland en Noorwegen. Die moeten om deel te nemen aan de Europese vrijhandelszone nog altijd hun grenzen openstellen. Het aantal migranten per hoofd van de bevolking ligt daar trouwens veel hoger dan in het VK, klinkt het.

Verschillende campagnes overkoepelden de voorbije maanden de acties. Twee ervan werden door de Britse kiescommissie aangeduid als de officiële campagnes. Vote Leave zet kiezers ertoe aan om te vertrekken uit de EU. Britain Stronger in Europe is de officiële campagne van het kamp dat bij de EU wil blijven.

Volgens de blijvers is het ook makkelijker terreur te bestrijden als deel van de Europese Unie. Zonder nauwe Europese samenwerking dreigt informatie uitwisselen moeilijker te worden.

De verdedigers van de EU vegen ten slotte het idee van de tafel dat het VK een ‘grotere natie’ zou zijn als het zijn onafhankelijkheid weer kan claimen. Alle wereldleiders zeggen net het tegenovergestelde, stellen ze. Het valt inderdaad op dat zowat alle EU-staatshoofden, net als de Amerikaanse president Barack Obama en Chinese overheid, het VK oproepen bij de EU te blijven. De brexiteers worden vooral aangemoedigd door populisten als Donald Trump, Marine Le Pen en Vladimir Poetin.

7. Wie is voor en wie is tegen?

De Britse politiek is tot op het bot verdeeld over de kwestie. Ook in de partijen zelf is dat het geval, vooral bij de Conservatieve Partij. Premier Cameron, die campagne voert om bij de EU te blijven, gaf zijn ministers de vrijheid om voor een vertrek te pleiten. Vijf van zijn 21 kabinetsleden beslisten dat te doen. Ook de helft van de Conservatieve parlementsleden liet Cameron in de steek.

Michael Gove, minister van Justitie en zwaargewicht in de partij, zette de toon. Dat hij een persoonlijke vriend is van de premier maakt het extra wrang. Ook voormalig Londens burgemeester Boris Johnson, een andere bondgenoot van Cameron, kiest voor een vertrek.

Boris Johnson toert door het Verenigd Koninkrijk om een brexit te verdedigen.

Ook UKIP-frontman Nigel Farage voert campagne tegen het lidmaatschap van de Europese Unie. Bij hem is het thema al veel langer een stokpaardje. Al is in het ‘vertrek’-kamp hier en daar te horen dat de bijdrage van de populist meer kwaad dan goed doet.

Camerons minister van Binnenlandse Zaken, Theresa May, schaarde zich samen met de premier wel achter de ‘remain’-campagne. En ook de partijen Labour, de Schotse nationalistische SNP en de LibDems zijn officieel vóór de EU. Al staat zelfs in die partijen niet iedereen op één lijn.

Raadt u wie voor een Brexit supportert, en wie liever bij de EU wil bijven? Klik hieronder een naam aan om te zien wie in welk kamp zit en waarom.

Bank of England

Remain of Leave?

Bank of England

Remain

Centraal bankier Mark Carney is één van de meest uitgesproken tegenstanders van een Brexit. Een vertrek zou de Britse groei aantasten en kan leiden tot een recessie, waarschuwt hij.

Sluiten

IMF

Remain of Leave?

IMF

Remain

Een Brits vertrek uit de EU zou leiden tot onzekerheid voor investeerders, zegt het IMF. De instelling denkt dat de onderhandelingen bovendien langer dan gepland zullen aanslepen.

Sluiten

Ryanair

Remain of Leave?

Ryanair

Remain

Topman van Ryanair, Michael O'Leary, voert actief campagne om bij de EU te blijven. ‘Dankzij Europa liggen de vluchttarieven lager en kunnen Britten goedkoper op vakantie’, zegt hij.

Sluiten

Wetherspoons

Remain of Leave?

Wetherspoons

Leave

De grootste keten van pubs in het VK liet 200.000 bierviltjes drukken met boodschappen tegen de EU. De CEO, Tim Martin, haalt tegelijkertijd zwaar uit naar het IMF.

Sluiten

HSBC

Remain of Leave?

HSBC

Remain

De Britse bank heeft gezegd dat het gemakkelijk een deel van de werknemers van de Londense City naar Parijs kan verhuizen.

Sluiten

De koningin

Remain of Leave?

De koningin

Neutraal

De krant The Sun kopte onlangs met ‘Koningin steunt Brexit’, op basis van een privégesprek van de vorstin enkele jaren gelopen. Het paleis ontkent, en benadrukt zijn neutrale positie.

Sluiten

John Cleese

Remain of Leave?

John Cleese

Leave

Het Britse komedie-icoon vindt de Europese Unie een ondemocratisch project, en ziet vooral veel onheil van Brussel naar Londen komen.

Sluiten

The Sun

Remain of Leave?

The Sun

Leave

De meest gelezen krant van het VK schaarde zich een dikke week voor het referendum officieel achter een brexit. Met mediamagnaat Rubert Murdoch aan het hoofd verbaasde dat niet.

Sluiten

Richard Branson

Remain of Leave?

Richard Branson

Remain

De Britse rasondernemer zegt dat een vertrek uit de EU ‘de meest trieste dag’ zou zijn voor zijn land. ‘Dan keren we terug naar tijden die niet zo vriendschappelijk zijn’, zegt hij.

Sluiten

En hoe zou u stemmen?

Hieronder krijgt u net dezelfde vraag voorgeschoteld als de Britse kiezers straks te zien krijgen. Maak uw eigen keuze voor ‘leave’ of ‘remain’ en u krijgt meteen te zien hoe andere sitebezoekers er over denken.

Should the United Kingdom remain a member of the European Union or leave the European Union?

Remain Leave
/span>

8. Wat betekent een brexit voor de Britse economie?

Volgens een peiling voorspelt 90 procent van de Britse economen een negatieve impact op de Britse groei na een brexit. Ook globale economische instellingen, zoals het IMF en de OESO, verwachten een lagere groei na een vertrek uit de Europese Unie.

Een precieze voorspelling is onmogelijk te maken. Alles hangt af van de nieuwe deal die het VK sluit met de Europese lidstaten. Maar de meeste banken en instellingen hebben wel een poging gedaan om de economische gevolgen in te schatten. CITI denkt dat het Verenigd Koninkrijk bij een vertrek 4 procent van zijn bbp aan groei zal moeten inboeten tegen 2019. Société Générale heeft het over 0,5 tot 1 procent groeiverlies per jaar tot 2026. De London School of Economics verwacht dat het VK in het beste scenario een verlies van 1 procent van het bbp moet incasseren, en dat voor een periode van tien jaar. In het slechtste scenario kan die schade oplopen tot 3 procent van het bbp jaarlijks.

Meerdere banken geven bovendien aan dat ze bij een brexit deels zullen vertrekken uit de Londense city. Die is samen met New York het grootste financiële centrum ter wereld. Jamie Dimon, topman bij JPMorgan, waarschuwt voor een ‘enorme verhuis’ bij een Brits vertrek. Banken zullen volgens hem Europese financiële centra als Frankfurt opzoeken om van daaruit hun klanten op het vasteland te bedienen.

De Londense beurs en ook het pond zullen klappen krijgen bij een brexit. Een recente studie van Absolute Strategy Research voorspelt dat het pond 30 procent van zijn waarde zal verliezen, en de Britse aandelenmarkt 20 procent. Telkens een peiling de overwinning van het vertrekkamp voorspelt, of wanneer een politiek zwaargewicht zijn steun voor de campagne uit, weerspiegelt zich dat nu al in een daling van het pond.

9. En voor de Belgische economie?

Een brexit zou ook België treffen. De economische activiteit zou in 2016-2017 met 1 tot 3 miljard euro dalen, stelde ING-econoom Philippe Ledent onlangs in een studie die grotendeels een vorig onderzoek bevestigt. Het VK is de vierde afzetmarkt van ons land. België exporteerde in 2015 ruim 18 miljard euro naar het VK (7,7% van de totale uitvoer). Bijna 3 procent van het bruto binnenlands product is afhankelijk van de Britse vraag. Alleen Ierland, Malta en Nederland zijn meer afhankelijk van het VK dan België.

10. Wat zijn de politieke gevolgen van een brexit?

Zo goed als zeker komen er verschuivingen aan de Britse politieke top na een vertrek. De verwachting is dat premier Cameron snel zal aftreden in dat scenario. Dat zou dan weer betekenen dat ook financiënminister George Osborne zou vertrekken. De twee vormen nagenoeg een tandem. Door zich achter de vertrekcampagne te scharen, werkte Boris Johnson zich de voorbije weken in poleposition voor het Brits premierschap bij een vertrekscenario. Het is niet ondenkbaar dat Michael Gove dan de post van Osborne zou opvullen.

Maar ook op een ander niveau kan een brexit gevolgen hebben. Zo heerst er ongerustheid over de relatie tussen Londen en Edinburgh. De Schotten zijn veeleer pro-Europees, en de nationalistische partij SNP zou na een Brits vertrek uit de Unie een nieuw onafhankelijkheidsreferendum kunnen uitroepen. In september 2014 vermeden de Schotten nipt een breuk met Londen. De kans is groot dat na een brexit wel een meerderheid ervoor kiest te vertrekken.

Ook over het lot van Noord-Ierland bestaat onduidelijkheid. Na een brexit dreigt de grens met Ierland dicht te gaan, wat nefast is voor de Noord-Ierse economie. In de regio heerst pas sinds 1997 vrede, nadat toenmalig premier Tony Blair met de Goede Vrijdag-akkoorden een einde had gemaakt aan decennialang bloedvergieten tussen Noord-Ierse katholieken en protestanten. Sindsdien teert de armste Britse deelstaat hard op Europese subsidies - vorig jaar nog ruim 500 miljoen euro - en de handel met Ierland. Een brexit kan de stabiliteit in de regio onderuithalen.

Voor het project van de Europese Unie zou een brexit eveneens een serieuze opdoffer zijn. De vrees bestaat dat ook andere lidstaten met referenda op de proppen komen, wat tot een domino-effect kan leiden. Een recente peiling van onderzoeksbedrijf Ipsos geeft aan dat in Frankrijk en Italië een meerderheid vragende partij is voor een EU-referendum. Respectievelijk 48 en 41 procent van de ondervraagden zou dan kiezen om te vertrekken. In ons land zei 42 procent een referendum te willen. 29 procent zou dan ook kiezen om de EU te verlaten.

Precies een week na het referendum vindt een Europese top plaats, waar het resultaat ongetwijfeld centraal op het programma zal staan. Tot nog toe hebben Europese toppers opvallend weinig gespeculeerd over de gevolgen van een brexit.

11. Hoe is het referendum er gekomen?

De aanloop naar het referendum begint al in 2009. Dat jaar stapten de Britse conservatieven onder voorzitter David Cameron uit de Europese Volkspartij. Daarmee speelde Cameron in op het euroscepticisme bij zijn kiezers. Hij bleek toen al bereid een deel van de macht in Brussel op te geven voor meer zeggenschap in Londen.

Een jaar later wint Cameron met de conservatieven de Britse verkiezingen en wordt hij premier. Maar intussen valt de opmars van de anti-Europapartij UKIP niet te ontkennen. In het Europees Parlement worden Nigel Farage en co de grootste Britse fractie.

Opnieuw besluit Cameron met de anti-EU-stroom mee te varen. In januari 2013 kondigt hij aan dat hij het Britse lidmaatschap in de EU gaat heronderhandelen, waarna de Britten vóór 2017 in een referendum kunnen beslissen of ze met de EU verder willen of niet. Tenminste, zo'n referendum zou er komen op voorwaarde dat Cameron voor een tweede termijn wordt verkozen. Dat gebeurt in mei 2015. Een referendum wordt daarmee onvermijdelijk.

Daarna blijft het lang onduidelijk welke richting Cameron precies uit wil met de EU. Maar in februari 2016 komt het dan toch tot een ‘nieuwe Europese deal’ op een speciale Europese top. Daarna gaat het snel. De kampen worden gevormd, en de datum voor een referendum wordt vastgeprikt op 23 juni 2016. Ruim voor het einde van 2017 dus.

12. Hoe diep is het Britse euroscepticisme geworteld?

Een van de vaders van de Europese eenmaking was wel degelijk een Brit: Winston Churchill. Op de ruïnes van de Tweede Wereldoorlog hield ‘the Great Man’, die een hoofdrol had gespeeld bij de bevrijding van het continent van het fascisme, in 1946 een legendarische speech waarin de Conservatief pleitte voor ‘een soort Verenigde Staten van Europa’. Het toen nog machtige Britse wereldrijk, nuanceerde Churchill echter, ‘heeft zijn eigen Gemenebest’. Het Verenigde Koninkrijk voegde zich dan ook niet bij West-Duitsland, Frankrijk, Italië, België, Nederland en Luxemburg toen in 1957 de Europese Economische Gemeenschap opgericht werd.

Naarmate die EEG een economisch succes werd, en de Britten door het verlies van de overzeese kolonies in steeds grotere problemen kwamen, vroeg Londen in de jaren 60 toch te mogen toetreden. Frans president Charles de Gaulle stelde echter tot tweemaal toe zijn veto. Pas in 1973 loodste Conservatief Ted Heath, veruit de meest eurofiele Britse premier ooit, het VK in de EEG.

Zijn Labour-opvolger Harold Wilson eiste echter meteen budgettaire uitzonderingen. ‘I want my money back’, zei ook Conservatief premier Margaret Thatcher. Zij ondertekende weliswaar een Europese vrijhandelszone, maar vaarde in de jaren 80 toch vooral een steeds hardere anti-Brusselse koers. Ze verzette zich tegen de politieke Europese eenmaking onder Commissievoorzitter Jacques Delors. ‘Up Yours, Delors’, luidde later de beroemde titel in de eurosceptische tabloid The Sun.

Een schisma binnen de Britse Conservatieven was geboren. Pragmatischer tory's schoven Thatcher aan de kant en opvolger John Major ondertekende in 1992 het Verdrag van Maastricht. Hij onderhandelde weliswaar dat het VK nooit de euro zou invoeren, maar eurosceptische partijgenoten - ‘bastards’ noemde hij ze openlijk - verweten Major landverraad en zouden zijn regering jarenlang ondermijnen.

Zo kwamen Labour en Tony Blair in 1997 aan de macht. Voor het laatst laaide toen de Britse liefde voor Europa weer op. Blair introduceerde de Europese arbeidswetgeving en andere sociale maatregelen, wat Major geblokt had. Hij flirtte zelfs even met de invoering van de euro. Toch hield ook Blair het VK buiten de Schengen-zone. En met de Conservatief David Cameron, en de escalatie van de euro- en vluchtelingencrisis, nam het Britse euroscepticisme de jongste jaren weer steeds feller toe.

13. Wanneer kennen we het resultaat?

De Britse stembureaus zijn donderdag 23 juni geopend tot 21 uur lokale tijd, 22 uur bij ons. Normaal gezien worden er geen exitpolls afgenomen. Meteen na sluiting beginnen de 382 kiesdistricten met het tellen van de stemmen. Enkele uren later worden de eerste resultaten aangekondigd. Het gros vermoedelijk tussen 2 en 4 uur 's nachts Belgische tijd. Tegen 5 uur 's ochtends is het eindresultaat bekend.