ondernemen

10 jaar bankencrisis

De crisis is verteerd,
de storm is nog niet gaan liggen

11.09.2018 | Pieter Suy, Thomas Roelens

Veiliger?

Hoe staan de Belgische banken ervoor, tien jaar na de grootste crisis sinds de jaren 30? Welke lessen hebben bankiers, overheden en toezichthouders getrokken uit de noodoperaties die in 2008 op touw werden gezet voor Fortis, Dexia, KBC en Ethias? Onze banken zijn robuuster geworden, leren de cijfers. Maar kunnen ze ook de historisch lage rente en de digitale storm overleven?

De bankensector werd ruim een derde kleiner

Balanstotaal (in miljard €)

De Belgische banken zagen hun balansen de voorbije tien jaar met zo’n 37 procent slinken. Die terugval is voor een flink stuk te wijten aan de crisisjaren na september 2008.

Fortis werd in stukken gehakt – de Belgische bankpoot werd overgenomen door BNP Paribas. Dexia werd ontmanteld en de kleinere, gezonde Belgische bankdochter werd herdoopt tot Belfius. En KBC kreeg een zware afslankingskuur opgelegd als compensatie voor de staatssteun die het ontving. Tegelijk bouwden banken ook bepaalde activiteiten af, zoals trading in de marktenzalen.

Banken kunnen beter tegen een stootje

Tier 1 ratio (als % risicogewogen activa)

GEM. KBC Dexia (Belfius) Fortis (BNP Paribas Fortis) ING België

De voorbije jaren hebben banken zware inspanningen geleverd om zich beter te beschermen tegen nieuwe schokken. Dat gebeurde onder druk van de toezichthouders, die meermaals hun kapitaalvereisten voor de banken verstrengden. Maar ook beleggers eisten dat banken schokbestendiger werden.

In 2008 hadden de vier Belgische grootbanken gemiddeld 10,4 procent van hun risicogewogen activa opzijgezet als buffer. Eind 2017 was dat al 16,9 procent.

Regelgeving wordt steeds zwaarder

Volgens de Belgische sectorfederatie Febelfin zetten de banken sinds de crisis 30 tot 300 procent meer mensen in op de afdelingen die moeten zorgen dat alle regels strikt worden nageleefd.

30 à 300%

Banken zijn afgekickt van kortetermijnfinanciering

Interbankenschulden en schuldinstrument als % van balans

Om hun werking te financieren doen banken een beroep op de deposito’s van hun klanten. Die zetten ze om in leningen aan huiseigenaars of bedrijven. Maar in de aanloop naar de financiële crisis zetten de banken een hefboom op hun groei door extra geld op te halen op de financiële markten.

Dat is risicovol, want bij een vertrouwenscrisis op die markten dreigen banken zo een belangrijke financieringsbron te zien verdwijnen. De Belgische banken zijn intussen minder afhankelijk geworden van die kortetermijnfinanciering. In 2007 was nog 37 procent van hun balansen zo gefinancierd, intussen is dat 23 procent.

Digitale revolutie

De banken hebben zich de voorbije tien jaar niet alleen moeten aanpassen aan de nieuwe marktomstandigheden en de strengere regelgeving. Ook de manier waarop we met zijn allen gebruikmaken van de diensten die banken aanbieden is grondig veranderd. Was de smartphone in 2008 nog een gadget, dan is hij vandaag onmisbaar geworden. Banken die niet het gepaste antwoord vinden op die trend, dreigen van de kaart te worden gespeeld.

Uw bank wordt almaar meer een app

Abonnementen (in miljoen)

mobiel bankieren online bankieren

Tien jaar terug waren grootbanken nog volop aan het experimenteren met hun eerste online-spaarrekeningen en hun eerste diensten via het net. Intussen is digitaal het nieuwe normaal geworden: zowel internetbankieren als bankieren met een mobiele app kende een explosieve stijging.

Eind vorig jaar telde België 12,1 miljoen abonnementen voor internetbankieren. Maar het is vooral de groei in smartphonebankieren die opvalt. Alleen al tussen 2016 en 2017 steeg het aantal mobile banking-abonnementen met 1,3 miljoen. Sinds 2011 is het aantal mobiele abonnementen verzestigvoudigd.

Kapers op de kust

Ook giganten zoals Google, Facebook of Apple richten nadrukkelijk hun pijlen op financiële diensten. Liefst 79 procent van de Belgische financiële instellingen vreest dat de fintech-revolutie hen omzet zal kosten, leert een rondvraag van consultant PWC.

79%

Digitalisering weegt op het kantorennet

Aantal bankkantoren in België

Nu we met z’n allen volop digitaal gaan, krijgen de klassieke bankkantoren steeds minder bezoekers over de vloer. Banken zijn hun netwerk volop aan het afbouwen. Ofwel door ze simpelweg te sluiten, ofwel door meerdere kantoren samen te voegen en een deel van het netwerk over te laten aan zelfstandige beheerders.

Sinds eind 2007 is het aantal kantoren in ons land al met een derde gezakt. De kans is groot dat banken de komende jaren nog forser in hun kantoornetwerk snijden.

Ook het aantal werknemers is gedaald

Aantal werknemers

Een uitstervend ras is bankier niet, maar de voorbije tien jaar moesten de Belgische banken het wel met duidelijk minder werknemers stellen.

Tussen 2007 en 2016 – de laatst beschikbare cijfers bij de Nationale Bank – daalde het aantal werknemers in de banksector met 16 procent. Met uitzondering van de grote herstructurering bij ING België gebeurde die afbouw niet door grote ontslaggolven maar veeleer via natuurlijk verloop.

Toekomst

Terwijl ze nog aan het nahijgen zijn van de crisis van 2008 moeten de Belgische banken zich heruitvinden om ook in digitale tijden relevant te blijven. Sowieso geen sinecure. Maar financiële instellingen moeten die denkoefening dan ook nog eens maken in allesbehalve makkelijke marktomstandigheden.

Historisch lage rente

Belgische tienjaarsrente (in %)

Net als elders moeten ook de Belgische banken zich heruitvinden in bijzonder moeilijke marktomstandigheden. De historische lage rentestanden – een gevolg van de goedkopegeldpolitiek van ’s werelds belangrijkste centrale banken – zetten het verdienmodel van de banken zwaar onder druk. Hoewel financiële instellingen volop kredieten verlenen aan gezinnen en bedrijven, volstaan die hogere volumes steeds minder om de dalende rente-inkomsten te compenseren. Banken zijn dus volop op zoek naar andere manieren om hun winstmotor draaiend te kunnen houden.

De winstgevendheid staat onder druk

Return on equity (in%)

De lage rente, investeringen in nieuwe digitale toepassingen en de heffingen voor de sector: het laat zijn sporen na in de winstgevendheid van de Belgische banken. Net voor de crisis, in 2007, haalden de Belgische banken nog een rendement op het eigen vermogen van 13,2 procent. Tien jaar later is dat 8,9 procent. Daarmee zitten de Belgische banken wel comfortabel boven het sectorgemiddelde van 6,1 procent in de rest van de eurozone.

Banken jagen weer schaalgrootte na

aantal banken in België

In vergelijking met tien jaar geleden telt België een vijfde minder banken. Gaat dat aantal nog verder dalen? Experts sluiten alvast niet uit dat op langere termijn een nieuwe consolidatiegolf in de sector op til is. Vooral onder de kleinere spelers zijn er nog fusies en overnames te verwachten, klinkt het. Om niet te bezwijken onder de lage rente, digitalisering en strengere regelgeving lijken die namelijk steeds meer schaalgrootte na te jagen.