Interactief

Waar vloeit uw belastinggeld naartoe?

Nieuwe Europese regels verhogen de druk op de Belgische begroting. De komende jaren zal ons land zo'n 30 miljard euro moeten besparen om te voldoen aan wat Europa oplegt. Geen sinecure, leert een blik op de overheidsuitgaven. De Tijd legt de stroom van uw belastinggeld naar elk domein bloot, van de lonen aan ambtenaren tot de berg voor de sociale zekerheid.

Door Olaf Verhaeghe, Dieter Dujardin, Thomas Roelens en Raphael Cockx 12 Februari 2024

Een schuld van maximaal 60 procent van het bruto binnenlands product en een begrotingstekort dat beperkt blijft tot 3 procent van het bbp. De nieuwe Europese begrotingsregels, die vanaf 2024 stapsgewijs in werking treden, dwingen lidstaten die boven die drempels uittorenen in een strakker keurslijf.

België is een van de landen die in beeld komt: ons land staat de komende jaren voor zo'n 30 miljard euro aan besparingen of bijkomende belastingen. Op Slovakije na is dat de grootste budgettaire inspanning van heel Europa. In principe moet dat binnen de vier jaar, wat een quasi onhaalbare 7 miljard euro op jaarbasis zou inhouden. Mits de nodige hervormingen is een spreidingsplan over zeven jaar ook mogelijk.

Wat moeten we ons bij zo'n miljardenbesparing eigenlijk voorstellen? Hoe groot zijn onze uitgaven en welke zijn de belangrijkste domeinen? Op basis van gedetailleerde cijfers van de Nationale Bank over de verschillende domeinen en overheidsniveaus heen kunnen we de uitgavenposten identificeren en vergelijken.

De recentste beschikbare gegevens dateren uit 2022. De impact van de covidpandemie op de overheidsrekeningen is dus meegenomen, de gevolgen van de Oekraïne-, energie- en inflatiecrisis slechts deels. Toch blijft de oefening relevant: de overheidsuitgaven in ons land zijn al jaren structureel hoog. Bovendien blijkt België vrij goed in het opvangen van crisissen, maar is het minder bedreven in het terugbrengen van de uitgaven nadien, leert analyse van de financiële crisis door de Nationale Bank.

Totale overheidsuitgaven

294,5 miljard €

In 2022 spendeerden de verschillende overheden in ons land samen zo'n 294,5 miljard euro. Gemeten in aandeel van het bruto binnenlands product (bbp) geldt België met 55,5 procent als een van de vijf landen met de grootste overheidsuitgaven in de Europese Unie. Alleen in Frankrijk, Griekenland en Oostenrijk ligt dat cijfer hoger.

Volgens de verdeling van de Nationale Bank vallen de uitgaven van de Belgische overheden uiteen in tien categorieën.

De uitgaven voor sociale bescherming vallen meteen op. Van elke 100 euro die wordt uitgegeven, vloeit 38 euro naar de pensioenen en uitkeringen.

De pensioenen en ouderenzorg zijn veruit de grootste uitgavenpost in ons land. In totaal ging het in 2022 om ongeveer 53,7 miljard euro, ruim een zesde van alle overheidsuitgaven.

Daarbovenop komt 8,2 miljard euro voor de overlevingspensioenen - het pensioen dat de langstlevende huwelijkspartner toekomt - en enkele verwante categorieën. Zo veel mogelijk mensen zo lang mogelijk aan het werk krijgen en houden is in die optiek een belangrijke uitdaging.

In vergelijking met de pensioenen is het budget voor de werkloosheidsuitkeringen met 6,7 miljard eerder beperkt. De uitgaven voor langdurig zieken en inactieven zijn met ruim 20 miljard euro een pak groter. Bovendien zitten die al jaren in de lift.

Naast de sociale bescherming is ook de gezondheidszorg in België een belangrijke uitgavenpost.

In 2022 spendeerde de overheid net geen 45 miljard euro aan de financiering van de ziekenhuizen, de terugbetaling van ambulante zorg en tegemoetkoming in de kosten van medicijnen. De toename van de uitgaven voor gezondheid is sterk gelinkt aan de snelle vergrijzing van de bevolking.

De uitgaven voor de sociale zekerheid - het geheel qua sociale bescherming en de gezondheidszorg - zijn goed voor meer dan de helft van het totale overheidsbudget. In vergelijking met de rest van Europa liggen de sociale uitgaven in België hoog.

Met meer dan 35 miljard is ook het economisch beleid vrij prijzig. De lijst domeinen die onder die noemer vallen, is lang: van loonsubsidies over dienstencheques tot uitgaven voor het openbaar vervoer en mobiliteit.

Vooral de loonsubsidies, veelal ingevoerd ter compensatie van de hoge loonkosten, zijn aan de hoge kant. De Nationale Bank noemde die loonsubsidies eerder 'onproductief'. Een poging om via een fiscale hervorming wat orde op zaken te stellen, lukte deze legislatuur echter niet.

Ook de werking van de overheid vormt een grote slokop. Alles samen gaat het om net iets meer dan 36 miljard euro, inclusief de rentelasten. Zowat een derde daarvan wordt verdeeld over de overheidsdiensten, zoals de FOD Financiën of Buitenlandse Zaken, de verschillende parlementen, regeringen en het koningshuis.

Met 34,7 miljard euro aan overheidsuitgaven is het onderwijs de vijfde grootste pijler. Andere domeinen zoals openbare veiligheid, defensie of cultuur en religie zijn een pak kleiner.

Een blik op de voorbije decennia leert voor welke domeinen de uitgaven van en de kosten voor de overheid zijn toegenomen en waar de verschillende regeringen hebben bespaard. Om correct te kunnen vergelijken, zijn alle bedragen per uitgavenpost gecorrigeerd voor inflatie.

De evolutie van de overheidsuitgaven laat zich uiteraard niet uitsluitend tekenen door beleidskeuzes. Ook externe factoren kunnen een grote invloed hebben op de overheidsbestedingen. De recente geschiedenis met drie opeenvolgende internationale crisissituaties is daarvan een voorbeeld.

Overheidsuitgaven in miljard euro

Bron: Nationale Bank van België

In vergelijking met de eeuwwisseling liggen de totale overheidsuitgaven ruim 40 procent hoger: van 188 miljard euro in 2000 naar zo'n 294,5 miljard euro in 2022. Ook ten opzichte van het bbp is er een stevige toename. Bovendien is de kloof met onze buurlanden op het vlak van het overheidsbeslag gegroeid.

De financiële en economische crisis tussen 2007 en 2009 leidde tot een forse stijging van de uitgaven, maar vooral de covidpandemie deed de uitgaven van de Belgische overheden als nooit tevoren toenemen. De energie- en inflatiecrisis deden er nog een schepje bovenop.

In dat opzicht springt zeker de evolutie van de sociale uitgaven in het oog. Het aandeel van de uitgaven voor sociale bescherming en de kosten voor de gezondheidszorg was altijd al stevig en wordt jaar na jaar groter.

Tussen 2000 en 2019 stegen de uitgaven voor onder andere pensioenen, uitkeringen en gezondheidszorg met iets meer dan de helft. In 2020 en 2021 kwam daar nog een flinke sprong bij: in vergelijking met twintig jaar eerder gaf de overheid ruim 70 procent meer uit aan de sociale zekerheid.

Een flink pak van de sociale uitgaven tijdens de coronacrisis -zoals tijdelijke werkloosheid, het overbruggingsrecht voor zelfstandigen en extra steun voor ziekenhuizen- was uiteraard tijdelijk. Die uitgaven vielen in 2022 opnieuw wat weg, al is er ten opzichte van begin jaren 2000 toch nog altijd sprake van een toename met ruim 60 procent.

Overheidsuitgaven in miljard euro

Bron: Nationale Bank van België

Naast de sociale zekerheid vallen ook de hogere uitgaven voor economisch beleid, arbeidsmarkt en mobiliteit op.

In vergelijking met een dikke 20 jaar eerder is die uitgavenpost met ruim 75 procent toegenomen. Opnieuw lag de coronacrisis aan de basis van die pijlsnelle stijging. Met steunmaatregelen hield de overheid gezinnen en bedrijven tijdens de crisisperiode mee overeind.

Overheidsuitgaven in miljard euro

Bron: Nationale Bank van België

Met een slordige 34,5 miljard euro nemen de kosten voor onderwijs een grote hap uit de budgetten van de regionale overheden.

De uitgaven voor het basis-, secundair en hoger onderwijs zijn sinds 2000 met bijna de helft gestegen. Per leerling spendeert ons land meer geld dan onze buurlanden en meer dan het Europees gemiddelde. Alleen leiden die hogere budgetten lang niet altijd tot betere onderwijsresultaten en meer kwaliteit.

Overheidsuitgaven in miljard euro

Bron: Nationale Bank van België

Op het vlak van defensie is de jongste jaren sprake van een kentering. Jarenlang was defensie een van de makkelijkste slachtoffers als bespaard moest worden.

Tussen 2000 en 2018 daalden de overheidsuitgaven voor het leger met ruim een vijfde. Maar sindsdien wordt weer meer in defensie geïnvesteerd, eerst onder impuls van de regering-Michel, later onder de huidige regering-De Croo. In vergelijking met andere Navo-landen zijn de Belgische overheidsuitgaven voor defensie nog altijd zeer beperkt.

Overheidsuitgaven in miljard euro

Bron: Nationale Bank van België

De post algemeen bestuur was in 2022 zoals aangegeven goed voor zo'n 36 miljard euro aan uitgaven.

In vergelijking met 20 jaar eerder is dat bedrag met bijna een kwart gedaald. Die daling heeft echter alles te maken met de rentelasten die overheden betalen op hun schulden.

Door de jarenlange (extreem) lage rentes zakten die kosten de voorbije decennia fors. Toch ging in 2022 nog altijd een dikke 10 miljard euro naar de rentelasten op de overheidsschuld, meer dan de uitgaven voor politie, brandweer, justitie en de gevangenissen samen.

Aan het lagerentebeleid van de Europese Centrale Bank kwam in het najaar van 2022 een einde. Bovendien sprongen de verschillende overheden van ons land in de bres om de gevolgen van de energiecrisis voor gezinnen en bedrijven zo veel mogelijk op te vangen. Die uitgaven vielen in 2022 grotendeels weg. Op langere termijn dreigt het gat tussen wat binnenkomt en buitengaat daardoor groter te worden.

In 2023 sloot België af met een tekort van 26,7 miljard euro. De federale overheid klopte af op een deficit van 3,3 procent van het bruto binnenlands product, de deelstaten en lokale besturen kwamen samen aan een tekort van 1,3 procent van het bbp, zo becijferde de federale overheidsdienst Beleid & Ondersteuning (BOSA).

Het goede nieuws: dat tekort is kleiner dan initieel werd gevreesd, met dank aan een sterkere economische groei dan bij de begrotingsopmaak werd aangenomen. Het slechte nieuws: het tekort is groter dan een jaar eerder. Daarmee gaat België in tegen de trend in de eurozone.

Bovendien dreigt een verdere toename van het tekort in de loop van 2024. Bij de laatste begrotingsbesprekingen vorig najaar hield de regering-De Croo zich nog aan het afgesproken federale tekort, maar de boeken van de deelstaten kleurden roder dan beloofd. In het Waals en Brussels Gewest maar ook in Vlaanderen.

Omdat de kosten van de vergrijzing - meer pensioenuitgaven, meer kosten voor gezondheidszorg - elk jaar oplopen, zullen ons begrotingstekort en schuld stijgen. Het maakt dat een sanering van de overheidsfinanciën niet vanzelf zal gebeuren. De complexe staatsstructuur, waarbij de deelstaten autonoom hun eigen budget opmaken, maakt die opdracht er niet gemakkelijker op.