analyse

Vlammenzee zoekt nieuwe horizonten op

De wereld kende vorig jaar niet meer bosbranden dan anders. Wel schuift het vuur op naar plaatsen waar het vroeger niets te zoeken had. 2019 doorgelicht in vijf brandhaarden.

Door Thomas Segers, Thomas Roelens en Tobe Steel7 februari 2020

De beelden van dorstige koala’s en verkoolde kangoeroes in Australië doen anders vermoeden. Maar als je alle bosbranden op de wereldkaart samentelt, is 2019 geen uitzonderlijk vuurjaar. Dataspecialisten van De Tijd analyseerden de satellietgegevens van de Amerikaanse ruimtevaartorganisatie NASA. Daaruit blijkt dat het aantal bosbranden niet is toegenomen, integendeel. In 17 jaar van metingen waren er tien jaren met meer bosbranden dan 2019.

Niet uitzonderlijk veel bosbranden in 2019

Aantal brandhaarden

  • waarvan zwaar

Toch is er reden tot bezorgdheid. Door de opwarming van de aarde duurt het bosbrandseizoen op verschillende plaatsen langer. En uitzonderlijke droogtes maken nieuwe gebieden ontvlambaar. Het vuur schuift daardoor op naar bossen, regenwoud en zelfs stukken noordpoolgebied waar nooit eerder branden hebben plaatsgevonden.

AustraliëVuurzee zoekt ongekende bossen op

In Australië krijgt de brandweer het vuur na vijf maanden van bosbranden nog altijd niet onder controle. Door drie opeenvolgende jaren van extreme droogte zijn gebieden die anders gespaard blijven van bosbranden nu omgetoverd tot een ongeziene vuurzee. Al 11,7 miljoen hectare werd er in de as gelegd, een gebied zo groot als België, Nederland, Luxemburg en Denemarken samen.

2018

2019

Normaal vooral

brand in noordelijke

graslanden...

Townsville

Townsville

australië

australië

Brisbane

Brisbane

Perth

Perth

Sydney

Sydney

Canberra

Canberra

…vuur nu ook in

wouden in het

zuidoosten.

Melbourne

Melbourne

2018

2019

Normaal vooral

brand in noordelijke

graslanden...

Townsville

Townsville

australië

australië

Brisbane

Brisbane

Perth

Perth

Sydney

Sydney

Canberra

Canberra

…vuur nu ook in

wouden in het

zuidoosten.

Melbourne

Melbourne

2018

Normaal vooral

brand in noordelijke

graslanden...

Townsville

australië

Brisbane

Perth

Sydney

Canberra

Melbourne

2019

Townsville

australië

Brisbane

Perth

Sydney

Canberra

…vuur nu ook in

wouden in het

zuidoosten.

Melbourne

Normaal vooral

brand in noordelijke

graslanden...

Canberra

Canberra

…vuur nu ook in

wouden in het

zuidoosten.

extreem vuurseizoen 2019-2020

Aantal brandhaarden in New South Wales en Victoria

  • waarvan zwaar

Australië wordt sowieso jaarlijks getroffen door branden, die er deel uitmaken van de natuurlijke seizoencyclus. Maar normaal speelt het zwaartepunt van de branden zich af in de noordelijke gras- en savannegebieden, die zich snel kunnen herstellen. Door de aanhoudende droogte zijn de brandhaarden in 2019 opgeschoven naar de kwetsbare eucalyptusbossen in de zuidelijke staten New South Wales en Victoria.

Het brandbaar materiaal in de droge zuidelijke bossen is enorm. De intensiteit van de branden is daardoor ongezien, met rookpluimen die tot de stratosfeer reiken. Na de uitzonderlijke branden in het najaar gingen de branden in januari onverstoord door. Nu al telt 2020 meer brandhaarden dan alle voorgaande jaren.

‘Het vuurseizoen 2019-2020 in Australië was zeer uitzonderlijk’, zegt Niels Andela, brandenspecialist bij de NASA. ‘Ook stukken Australisch regenwoud waar het normaal nooit brandt, kregen nu met de vlammen te maken. Terwijl de begroeiing in de noordelijke savanne maar enkele jaren nodig heeft om van een brand te herstellen, duurt dat in bosgebied vele tientallen jaren.’

PoolgebiedSmeltende permafrost geeft poolbranden vrij baan

Misschien wel de zorgwekkendste branden van 2019 vonden plaats binnen de noordpoolcirkel, een van de plaatsen op aarde waar de klimaatverandering zich het meest genadeloos laat voelen. De noordelijke wouden in Alaska en Siberië kregen tussen juni en augustus af te rekenen met recordtemperaturen van meer dan 32°C. In combinatie met meer onweders en blikseminslagen leidde de hittegolf tot het grootste aantal bosbranden sinds de start van de metingen in 2002.

Hevige poolbranden door Opwarming aarde

Aantal brandhaarden in Poolgebied

  • waarvan zwaar

Niet alleen de bossen binnen de noordpoolcirkel worden kwetsbaarder. In gebieden die normaal permanent bevroren blijven, begint de ondergrond te smelten. Nieuwe brandstof en eeuwenoude turflagen komen daardoor bloot te liggen. Wanneer die door de bliksem vlam vatten, kan het vuur wekenlang ondergronds blijven smeulen.

Smeltende ondergrond brengt vuur...

Breedtegraad van de 10% meest

noordelijke branden

gemiddelde 2002-2006

2019

rusland

Branden in 2019

alaska

Branden van

2015 tot 2018

canada

Noordpool

groenland

Meest noordelijke branden schuiven op richting Noordpool

Breedtegraad van de 10% meest

noordelijke branden

gemiddelde 2002-2006

2019

rusland

alaska

Branden in 2019

Branden van

2015 tot 2018

canada

Noordpool

groenland

Meest noordelijke branden schuiven op richting Noordpool

Breedtegraad van de 10% meest

noordelijke branden

gemiddelde 2002-2006

2019

rusland

alaska

Branden in 2019

Branden van

2015 tot 2018

canada

Noordpool

groenland

Breedtegraad van de 10% meest

noordelijke branden

Branden in 2019

gemiddelde 2002-2006

2019

Branden van

2015 tot 2018

rusland

alaska

canada

Noordpool

groenland

...steeds dichter bij de Noordpool

Breedtegraad van de 10% meest noordelijke branden

Normaal zou de CO₂ in de ondergrondse turflagen millennia-lang in de aardbodem blijven, maar door de branden komt de koolstof toch vrij. In de maanden juni en juli alleen al belandde door branden in het poolgebied meer dan 100 miljoen ton CO₂ in de atmosfeer. Dat is ongeveer evenveel als wat de Belgische gezinnen en bedrijven in een jaar tijd uitstoten.

Amazonewoud Hoe is het gesteld met de longen van de Aarde?

Brandhaarden in het Amazonewoud, 2019

venezuela

peru

Brazilië

Bolivië

venezuela

peru

Brazilië

Bolivië

venezuela

peru

Brazilië

Bolivië

venezuela

peru

Brazilië

Bolivië

Behalve de droogte bepaalt vooral de mens hoe snel het Amazonewoud afbrandt. Als de ontbossingsindustrie hoger schakelt, neemt ook het aantal bosbranden toe. Stukken regenwoud worden in brand gestoken om plaats te maken voor grootschalige landbouw. En als de beste bomen gekapt zijn, verdwijnt de overschot op enorme brandstapels, waarvan de vonken overslaan op de omgeving.

bosbranden op het ritme van de ontbossingsindustrie

Aantal brandhaarden in Amazonewoud

  • waarvan zwaar

1Door ongebreidelde houtkap piekt het aantal bosbranden tot aan 2005.

2De Braziliaanse regering neemt strenge maatregelen om de ontbossing tegen te gaan. Het aantal bosbranden slinkt drastisch.

3Uitzonderlijk droge jaren in de Amazoneregio zorgen voor uitschieters in 2007 en 2010.

4Vanaf 2013 gaat de ontbossing weer in stijgende lijn. Het aantal bosbranden neemt eveneens toe.

5In vergelijking met de periode voor 2006 was 2019 geen uitzonderlijk bosbrandjaar, maar er is ongerustheid over de stijgende trend de laatste jaren.

In het Amazonewoud werd vorig jaar naar schatting 10.000 hectare bos gekapt. Hoewel dat fors minder is dan de circa 28.000 hectare in 2004 maken wetenschappers zich zorgen over de stijgende trend. ‘We zitten nog ver onder de piekjaren van de ontbossing in 2004’, zegt Andela. ‘Maar, hoeveel ontbossing hebben we nodig voor we ons zorgen maken?

Afrika Het onderbelichte continent

Hoewel het zelden in het nieuws komt, is er geen enkel continent waarvan de brandkaart zo fel oplicht als Afrika. Afgaand op de satellietmetingen lijkt het alsof het hele gebied onder de Sahara, van Angola tot Soedan en Senegal, in lichterlaaie staat.

Sub-Sahara Afrika lijkt één grote vuurzee…

Aantal brandhaarden

senegal

guinea

sierra leone

Ghana

nigeria

centrale

republiek

afrika

ivoorkust

Zuid-soedan

liberia

togo

benin

CONGO

tanzania

Vooral savanne

staat in brand

ANGOLA

zambia

mozambique

madagascar

senegal

guinea

sierra leone

Ghana

nigeria

centrale

republiek

afrika

ivoorkust

Zuid-soedan

liberia

togo

benin

CONGO

tanzania

Vooral savanne

staat in brand

ANGOLA

zambia

mozambique

madagascar

senegal

guinea

Ghana

nigeria

sierra leone

C.A.R.

ivoorkust

Zuid-

soedan

liberia

CONGO

tanzania

Vooral savanne

staat in brand

ANGOLA

zambia

mozambique

madagascar

congo

Vooral savanne

staat in brand

ANGOLA

zambia

Afrika is van nature het continent dat het meest met branden te maken krijgt. Van de wereldwijde oppervlakte die jaarlijks in de as wordt gelegd, bevindt bijna 70 procent zich in Afrika. Het gaat om de uitgestrekte graslanden en savannegebieden onder de Saharawoestijn.

De branden zijn er een cruciaal onderdeel van het ecosysteem. Ze creëren open ruimte voor dieren om te jagen en voor planten om te groeien. De meeste dieren zijn aangepast en weten de vlammenzee te ontwijken. Vaak gaat het ook om kleine gecontroleerde branden die boeren aansteken om hun grond vruchtbaar te maken of om open ruimte te creëren waar hun vee kan grazen.

…maar het is een natuurlijk fenomeen van savannebranden

Aantal brandhaarden Sub-Sahara Afrika per maand

  • 2019
  • 2002-2018

Al 7 miljoen jaar vertoont de Afrikaanse savanne dezelfde stabiele brandcyclus. Het gras brandt af, maar is na een jaar alweer hersteld. De CO₂ die vrijkomt, wordt door het nieuwe gras weer opgenomen. Het fenomeen is wezenlijk anders dan bij bosbranden, waarbij het wel jaren kan duren voor de natuur zich herstelt. Het tropisch regenwoud in Congo blijft normaal gespaard van zulke branden, maar wetenschappers zijn bezorgd omdat naast de natuurlijke grasbranden een toename van het aantal brandhaarden te meten valt in sommige dichtbegroeide Afrikaanse bossen.

CaliforniëWeinig vuur, maar grote impact

Voor de Amerikaanse staat Californië was 2019 een verademing na het dodelijkste bosbrandseizoen ooit. In 2018 ging het dorpje Paradise volledig in vlammen op, met 85 doden tot gevolg. Na de zware bosbrandjaren 2017 en 2018 kende het aantal bosbranden vorig jaar een forse terugval.

Relatief weinig bosbranden in Californië in 2019

Aantal brandhaarden in Californië

  • waarvan zwaar

Omdat natuurlijke kleine bosbranden minder speelruimte krijgen van de brandweer, stapelt het brandbaar materiaal in de Californische bossen soms jaren op. Als het vuur er dan toch vat op krijgt, ontstaan om de zoveel tijd zwaardere en grotere bosbranden. Veelal worden ze veroorzaakt door mensen, bliksem of verouderde hoogspanningskabels die afbreken en op bomen vallen.

Hoewel 2019 een relatief rustig brandjaar was, was de impact groot. Na het trauma van 2018 nam de hoogspanningsnetbeheerder geen risico’s. Aan het einde van de zomer werd het elektriciteitsnet uit voorzorg twee keer lamgelegd. Miljoenen mensen zaten zonder stroom. Sommige gezinnen moesten meer dan een week wachten voor het licht weer brandde.