Interactief

De wapens van de ECB

Al sinds de bankencrisis van 2008 probeert de Europese Centrale Bank (ECB) een economische ramp af te wenden. Eerst door de economie te behoeden voor een deflatoire spiraal, vervolgens door de snel toenemende inflatie te blussen. Maar de switch van renteverlagingen naar -verhogingen verloopt moeizaam. Een terugblik op 15 jaar crisismanagement.

Door Stefaan Michielsen, Kurt Vansteeland en Wouter Vervenne 21 Juli 2022

Het meest zichtbare wapen van de ECB is haar beleidsrente. De centrale bank draaide de laatste 15 jaar geregeld aan de renteknop, maar biedt daarmee lang niet altijd de antwoorden die bedrijven en consumenten verwachten.

De Europese en Amerikaanse rente (2008-nu)

2008 - 2009: Na de ondergang van de zakenbank Lehman Brothers en de daarop volgende bankencrisis hakt de ECB in de rente om de economie voor (nog) groter onheil te behoeden. Tegen eind 2009 staat de rente op een kwart procent. De Federal Reserve volgt hetzelfde draaiboek en laat ook de Amerikaanse rente flink zakken.

2011: Begin 2011 doet de ECB een schuchtere poging om het crisisbeheer achter zich te laten. Tot de Griekse schuldencrisis begint uit te breiden en beleggers ook schuldpapier van België en vooral Italië onder vuur beginnen nemen. De ECB moet opnieuw in actie komen: de rente gaat uiteindelijk tot nul. In juli 2012 zegt voorzitter Mario Draghi dat hij de eenheidsmunt 'whatever it takes' zal redden.

Juli 2014: De ECB gaat nog een stap verder en zet de rente voor het eerst negatief in de strijd tegen het deflatiegevaar. Banken worden bijna manu militari verplicht de verstrekte cash in kredieten om te zetten en zo een beetje inflatie te creëren.

2020: Centraal bankieren lijkt gemakkelijk geworden. De pandemie zet grote delen van de wereldeconomie onder een stolp en wereldwijd zetten centraal bankiers de rente lager om de economie voor (nog) groter onheil te behoeden.

2022: De inflatie loopt snel op door fors stijgende energieprijzen en een herstellende vraag die botst op 1.001 flessenhalzen in het aanbod. Centraal bankiers die in het najaar van 2021 de opstoot nog als 'tijdelijk' afdoen, beginnen de rente te verhogen. De Amerikaanse centrale bank schiet in maart in actie, de Europese collega's nu pas.

Een inflatie van zowat 2 procent, dat is het officiële doel van de ECB. Daarvoor gebruikt ze het monetair beleid. Als de inflatie te laag is, kan de ECB die opkrikken door de rente te verlagen, via haar beleidsrente enerzijds en via het aankopen van obligaties op de markt anderzijds. Zo weet ze de langetermijnrente te drukken.

Een lagere rente betekent dat het geld goedkoper wordt. Dat stimuleert de consumptie en investeringen en vuurt de economische groei aan. Dat leidt normaal tot klimmende prijzen oftewel inflatie. Als de inflatie ongewenst hoog wordt, moet de rente worden verhoogd om een omgekeerd mechanisme in werking te zetten.

Rente en inflatie

In de Eurozone en voor 5 andere centrale banken (op 30 september 2011)

2011: In de eurozone gaat de inflatie even boven de doelstelling van 2 procent, bij een rente onder de 1 procent. Dat is echter vooral 'dankzij' de torenhoge olieprijs, een gevolg van de politieke onstabiliteit in het Midden-Oosten. De eurocrisis en bijhorende vertraging van de Europese economie zorgen er uiteindelijk voor dat de inflatie vanaf begin 2013 weer onder de doelstelling zakt.

2013: De inflatie duikt onder de 1 procent. Het soepelere geldbeleid, bedoeld om de inflatie weer op te krikken in de richting van het doel van 2 procent, heeft nauwelijks effect.

22 augustus 2014: Onder de ogenschijnlijk onschuldige kop 'Werkloosheid in de eurozone' dropt Mario Draghi een bom: de ECB-voorzitter zegt expliciet dat hij zich zorgen maakt over de lage inflatie in de eurozone en belooft 'alle binnen het mandaat beschikbare instrumenten in te zetten' om de inflatie richting de doelstelling van bijna 2 procent te tillen.

2018: De massale stimulus van de ECB lijkt even effect te sorteren met een inflatie die dat jaar met gemiddeld 1,7 procent - eindelijk - in de buurt van de doelstelling begint te komen.

2020: De start van de coronapandemie in het voorjaar van 2020 duwt de al vertragende inflatie helemaal kopje-onder. De inflatie is dan bijna even negatief als de rente, zodat de reële rente bijna nul is.

2021 - 2022: Dat plaatje verandert drastisch naarmate de economie in de loop van 2021 heropent. De Europese rente blijft onder nul gebetonneerd, terwijl de inflatie steeds verder oploopt. 'Inflatie is als tandpasta. Eenmaal uit de tube, krijg je die er bijzonder moeilijk weer terug in', luidt het bekende citaat uit 1980 van Karl Otto Pöhl, de toenmalige notoir inflatie-averse Bundesbankvoorzitter.

Op een bepaald ogenblik raakt het rentewapen afgebot of wordt het moeilijk om verder te verlagen, omdat de rente al op nul staat of negatief is.

Vanaf dan moet de ECB andere instrumenten inzetten om het rentepeil in de economie voort te verminderen. De centrale bank kan daarbij vooral zelf obligaties opkopen. Of ze kan tegen gunstige voorwaarden langetermijnkredieten geven aan de commerciële banken, met de bedoeling dat die daarmee vlot extra kredieten geven aan bedrijven en gezinnen. De ECB pompt zo extra geld in de economie. De opgekochte obligaties en de langetermijnkredieten die ze geeft aan de banken doen de balans van de centrale bank opzwellen.

De balans van de ECB

  • Goud
  • Bankkredieten
  • Staats- en bedrijfsschulden
  • Buitenlandse deviezen
  • Overige

22 januari 2015: Draghi ontvouwt zijn 'bazooka' van 1.100 miljard euro. Vanaf maart tot minstens tot diep in 2016 belooft Frankfurt maandelijks voor 60 miljard euro (overheids)schulden in te kopen om de inflatie aan te jagen. Eind 2016 gaat de balans alweer naar meer dan 3.600 miljard euro.

2017-2019: Ook al tempert de ECB haar maandelijkse inkopen, toch zwelt de balans via de bulkinkopen gestaag aan tot een record van 4.700 miljard euro bij het afscheid van Draghi. De reden ligt voor de hand: de ECB slaagt ondanks alle inspanningen nog steeds niet in haar 'one job'.

18 maart 2020: Bij de start van de pandemie belooft de nieuwe ECB-voorzitter Christine Lagarde bovenop de 'gewone' stimulus voor 750 miljard euro extra schulden in te kopen om de impact van de pandemie op bedrijven en gezinnen kunnen op te vangen.

Juli 2022: Door de massale kredietverlening aan banken en de bulkinkopen van staatspapier is de balans gestegen tot een record van zowat 8.800 miljard euro, een indrukwekkende 70 procent van de Europese economie. Wie zei ook al weer dat centraal bankiers 'boring' moesten zijn?

De terugkeer naar een 'normaal' monetair beleid, met een beleidsrente boven nul en het afbouwen van de balans van de ECB - door de obligatieportefeuille af te bouwen en de bankkredieten terug te vragen - zal ertoe leiden dat de economie weer moet wennen aan duurder geld.