Uitgelegd

Het Russische gaswapen in Europa

Terwijl de Europese Unie almaar meer plannen maakt minder afhankelijk te worden van Rusland voor energie, draait Poetin de gaskraan richting Europa stilaan dicht. De Tijd legt uit hoe de Russische en Europese economie via gaspijpleidingen met elkaar zijn verstrengeld.

Thomas Segers, Thomas Roelens en Olaf Verhaeghe Gepubliceerd: 29 Januari 2022 Update: 24 Mei 2022

Energie is een geopolitiek wapen geworden. Sinds de Russische president Vladimir Poetin Oekraïne is binnengevallen, proberen EU-landen in ijltempo hun afhankelijkheid van Russisch gas af te bouwen en heeft Duitsland de plannen voor de nieuwe gaspijpleiding Nord Stream 2 stilgelegd. Intussen draait Moskou de gaskraan richting Europa ostentatief dicht.

Woensdagochtend zette Gazprom de leveringen aan Polen stop nadat de deadline om de facturen in roebels in plaats van euro’s of dollars te betalen, was verstreken. Rusland had die betalingen in roebels geëist als reactie op de uitgebreide sanctiepaketten van de Europese Unie, maar de EU-lidstaten - op Hongarije na - weigeren daar vooralsnog in te gaan. Zij houden vast aan de bestaande contracten en verwijten Gazprom contractbreuk.

Zonder betalingen met de Russische in plaats van westerse munt ligt de toevoer via de Yamal-pijpleiding echter volledig plat. Via Yamal en door Polen komt slechts een beperkt aandeel van het Russische gas naar Europa. Ook aan Bulgarije liet Gazprom weten de aanvoer via de TurkStream-leiding stop te zetten. Voorlopig stroomt daar echter wel nog gas, zo geeft de topman van Bulgartransgaz aan.

Dat Poetin zijn dreigende woorden nu ook in daden omzet, heeft wel verregaande gevolgen. De gasprijs op de internationale markten schoot nagenoeg meteen de hoogte in. De toonaangevende Nederlandse TTF-future voor gas ging woensdagochtend naar 125 euro per megawattuur, nadat die de voorbije weken was gezakt tot zo’n 90 euro per megawattuur. De hogere gasprijzen liggen wel nog ver onder de piek van februari.

Prijs van Nederlandse TTF-future

In euro per megawattuur (MWh) - Bron: ICE

Grote afhankelijkheid

Moskou snijdt met het dichtdraaien van de gaskraan ook in eigen vel. Samen met de olieleveringen spekken de gasinkomsten de oorlogskas van Poetin. Toch gebruikt Rusland de gaskraan om de druk op Oost-Europa op te voeren. Verschillende van die landen zijn in grote mate afhankelijk van Russisch gas voor hun energievoorzieningen. Dat is onder meer het geval voor Bulgarije waar quasi alle aangevoerde gas uit Rusland komt.

Ook de Europese grootmacht Duitsland haalt zowat de helft van haar gas uit Rusland. Zij zijn op dit moment niet bij machte om af te koppelen van de gasleidingen uit Rusland. Voor een gefaseerd embargo op Russische olie lijkt dan weer wel stilaan ruimte te komen. In een zesde sanctielijst, waar de Europese Unie mee bezig is, zou die olieboycot vorm krijgen. Eerder kondigde Europa een ban op steenkool uit Rusland aan, vanaf augustus.

Onafhankelijk worden van de Russische aanvoer is op verschillende manieren mogelijk. Energie kan bijvoorbeeld uit andere bronnen worden opgewekt. Sneller stappen zetten op vlak van hernieuwbare energie, kerncentrales langer openhouden of zelfs oude steenkoolcentrales - ondanks de hogere klimaatkost - weer vaker gebruiken zijn opties. Daarnaast kijkt Europa ook naar andere leveranciers zoals LNG uit de Verenigde Staten of de gastoevoer via pijpleidingen uit Algerije.

Capaciteit (miljarden kubieke meter per jaar) van gasleidingen naar Europa

Wekelijkse toevoer van Russisch gas via pijpleidingen (TWh)

Bron: ENTSOG

Een ander onderdeel van de strategie is grotere gasreserves opbouwen. Daarmee kunnen de prijzen gestuurd worden en het wordt het risico op energietekorten in de winter beperkt. Sinds het voorjaar van 2021 staan die voorraden echter op een laag pitje. Door een late koudeprik toen steeg de vraag in Europa en moesten heel wat landen hun reserves aanboren.

Traditioneel bereiken de gasreserves eind maart, begin april hun laagste punt. De jongste weken worden de gasvoorraden aangevuld, al ligt de Europese vulgraad van 32 procent vandaag nog licht onder het gemiddelde voor de tijd van het jaar.

Hoe staat het met de gasreserves in de Europese Unie?

Jaarlijks verloop van de vulgraad van Europese gasopslagen (%)

  • 2022
  • 2021
  • gemiddelde
  • min en max 2015-2020

Bron: GIE Aggregated Gas Storage Inventory

Bovendien zijn er grote verschillen tussen de gasreserves van verschillende landen. De vulgraad van het Belgische gasreservoir in Loenhout - een kilometer onder de grond en goed voor een relatief beperkte opslag van 9 terawattuur - bedraagt momenteel zo’n 15 procent. Daarmee loopt België ietwat achter op andere Europese landen.

Polen en Bulgarije stellen allebei nadrukkelijk genoeg gas op voorraad te hebben. Consumenten of bedrijven zullen voorlopig niet gevraagd worden minder te verbruiken. In Polen zijn de reserves voor 76 procent gevuld. Volgens Anna Moskwa, de Poolse minister van Klimaat, was ‘het land voorbereid op een complete cut-off van Russische energiebronnen en kunnen de Polen zich veilig voelen.’

Hoe staan de gasniveaus ervoor in andere Europese landen?

Jaarlijks verloop van de vulgraad van gasopslagen per land (%)

  • 2022
  • 2021
  • gemiddelde
  • min. en max. 2015-2020

Bron: GIE Aggregated Gas Storage Inventory

De komende maanden moeten de gasreserves aangevuld worden volgens een Europees stappenplan en met vastgelegde drempels. Op die manier wil Europa herfstige of winterse verrassingen vermijden. Tegen 1 november moet elke lidstaat de voorraad voor minstens 80 procent gevuld hebben. Voor België of Frankrijk, waar al langer aanvulverplichtingen gelden, mag dat geen probleem vormen. Elders in Europa zijn zulke verplichtingen nieuw.

Meer vloeibaar gas per schip

Een volledig gevulde gasopslag in Loenhout is goed voor bijna 5 procent van het Belgische jaarverbruik. In Frankrijk en Duitsland komt de maximale opslagcapaciteit overeen met bijna een kwart van het totale verbruik. De kleine Belgische voorraad heeft met andere woorden tot gevolg dat ons land een pak afhankelijker is van een constante toevoer uit buur- en andere landen.

Daarom is het Belgische gasnetwerk goed geconnecteerd. Via de LNG-terminal van Zeebrugge - en indirecter die van Duinkerke - heeft ons land vlot toegang tot de internationale markt voor vloeibaar aardgas dat per schip wordt aangevoerd. Dat biedt een extra zekerheid, al is de vraag naar LNG de jongste weken en maanden ook explosief toegenomen. Vloeibaar aardgas is intussen goed voor meer dan een derde van alle Europese gasimport.