Uitgelegd

Het Russische gaswapen in Europa

Terwijl de Europese Unie zich stapsgewijs wil losmaken van Russische energiebronnen, draait president Vladimir Poetin de gaskraan naar Europa nu al ostentatief dicht. De Tijd legt uit hoe de Russische en Europese economie via gaspijpleidingen met elkaar zijn verstrengeld.

Door Thomas Segers en Olaf Verhaeghe Gepubliceerd: 29 Januari 2022 Update: 3 Oktober 2022

Meer dan ooit is energie een geopolitiek wapen. Sinds de Russische inval in buurland Oekraïne proberen de Europese landen in ijltempo hun afhankelijkheid van gas uit Rusland af te bouwen. Maar terwijl Europa alternatieven zoekt, nieuwe afspraken maakt en aan één zeel poogt te trekken, speelt Moskou met de gaskraan.

Hoe hoog staat de gasprijs?

De moves van Poetin en de gasreus Gazprom jagen de prijs op de internationale markten de hoogte in. De toonaangevende Nederlandse TTF-future schiet bij elke nieuwe beperking van de toevoer omhoog. De onzekerheid over de leveringen komende winter leidt tot nieuwe records. Eind augustus piekte de prijs voor een megawattuur opnieuw boven 240 euro met op sommige momenten uitschieters van 285 euro en meer. Voor de oorlog schommelde die gasprijs rond 80 euro per MWh.

Prijs van Nederlandse TTF-future

In euro per megawattuur (MWh) - Bron: ICE

Hoeveel zijn de gasreserves gevuld?

Ondanks de hoge prijzen slaat Europa in sneltempo zijn wintervoorraad in, vroeger en sneller dan normaal. Sinds een late koudeprik in het voorjaar van 2021 worstelt Europa met die reserves, een scenario dat men nu absoluut wil en moet vermijden. Nu is meer dan drie vierde van de Europese opslagcapaciteit gevuld, aanzienlijk meer dan een jaar geleden. Tegen 1 november moet dat minstens 80 procent zijn, het gevolg van nieuwe vulverplichtingen.

Hoe staat het met de gasreserves in de Europese Unie?

Jaarlijks verloop van de vulgraad van Europese gasopslagen (%)

  • 2022
  • 2021
  • gemiddelde
  • min en max 2015-2020
  • Doelstelling 1 november 2022

Bron: GIE Aggregated Gas Storage Inventory

Ondanks die Europese verplichting zijn de verschillen tussen de lidstaten groot. Het Belgische gasreservoir in Loenhout - een kilometer onder de grond en goed voor een relatief beperkte opslag van 9 terrawattuur - is voor 92 procent gevuld. Boven het gemiddelde van de voorbije jaren en hoger dan het Europese cijfer.

Een volledig gevulde gasopslag in Loenhout is goed voor bijna 5 procent van het Belgische jaarverbruik. In Frankrijk en Duitsland komt de maximale opslagcapaciteit overeen met bijna een kwart van het totale verbruik.

Hoe staan de gasniveaus ervoor in Europese lidstaten?

Jaarlijks verloop van de vulgraad van gasopslagen per land (%)

  • 2022
  • 2021
  • gemiddelde
  • min. en max. 2015-2020
  • Doelstelling 1 november 2022

Bron: GIE Aggregated Gas Storage Inventory

Duitsland heeft 92 procent van zijn gasreservoirs gevuld, terwijl ook Frankrijk en Italië op of boven het Europese vulgemiddelde zitten. In het veel minder van Russisch gas afhankelijke Spanje zit al 90 procent van de opslag vol. Nederland daarentegen loopt achter op de rest van Europa.

Hoeveel gas vloeit nog naar Europa?

De gastoevoer vanuit Rusland neemt sinds het begin van de oorlog in Oekraïne af. De flow via de Nord Stream 1-pijpleiding, de belangrijkste gastoevoer naar West-Europa, zakte in verschillende stappen naar amper 20 procent van de normale activiteit. Vooral in Duitsland, dat zowat de helft van zijn gas uit Rusland haalt, laat die terugval zich nadrukkelijk voelen.

Het Russische staatsbedrijf Gazprom wijt de terugval aan de westerse sancties die het onderhoud van de leiding dwarsbomen. De Europese leiders stellen dat Rusland de gastoevoer verlaagt als vergelding voor de expliciete steun van de EU aan Oekraïne.

Niet alleen door Nord Stream 1, maar ook door andere pijpleidingen tussen Rusland en de Europese Unie stroomt de jongste weken en maanden minder en minder gas. Door meerdere - vooral Oost-Europese - landen af te sluiten, neemt de druk op de Europese solidariteit toe.

Wekelijkse toevoer van Russisch gas via pijpleidingen (TWh)

Hoe vangen we de tekorten op?

Intussen zoekt Europa koortsachtig naar alternatieven voor het Russisch gas. Andere leveranciers, zoals Noorwegen of Algerije, kunnen soelaas bieden. Energie opwekken uit andere bronnen - hernieuwbare of andere elektriciteitscentrales - is ook een mogelijkheid. De Duitse regering besliste al de oude steenkoolcentrales vaker in te schakelen om elektriciteit op te wekken. Ook Oostenrijk grijpt terug naar kolen, twee jaar nadat de centrales de deuren hadden gesloten.

De focus ligt echter vooral op lng, vloeibaar aardgas dat per schip wordt aangevoerd. Ons land heeft met de lng-terminal van Zeebrugge - en indirect die van Duinkerke - vrij vlot toegang tot de internationale markt. Vanuit Zeebrugge vloeit veel gas naar Duitsland. Voor zijn lng-bevoorrading moet Europa concurreren met Azië.

China, in 2021 de grootste importeur van lng, jaagt het invoertempo na een periode van covidlockdowns in economische hotspots weer naar omhoog. Dat een Texaanse lng-terminal, van waaruit zowat 10 procent van de in Europa geïmporteerde lng vertrekt, meerdere maanden buiten strijd blijft na een zware brand, helpt al helemaal niet.

Behalve naar alternatieve bronnen kijkt Europa ook naar de bedrijven en de gezinnen om de voorraden in evenwicht te houden en het risico op problematische energietekorten te beperken. Het verbruik van gas moet daarom in ijltempo naar omlaag. Een inspanning van 15 procent tegen volgende winter moet soelaas bieden, al bedongen verschillende landen - waaronder België - een uitzondering op die reductie.

Hoe staat het gasverbruik ervoor in Europese lidstaten?

Jaarlijks gasverbruik per land in TWh

  • 2022
  • 2021
  • gemiddelde 2017-2021
  • min. en max. 2017-2021

Bron: ENSTOG, Eurostat

Het schaakspel rond gas wordt met de dag pittiger. Europa beseft dat Rusland de onzekerheid zal blijven voeden, maar is nu nog te afhankelijk van het land om zonder te kunnen. Tegelijk stuwt de gasprijs de inflatie naar een recordniveau en drukt hij de koopkracht van de gezinnen en de productie van de bedrijven. De woorden van Fatih Birol, het hoofd van het Internationaal Energieagentschap (IEA), vatten alles samen: ‘De winter wordt voor Europa een historische test.’

Dataverwerking en ontwikkeling: Thomas Roelens en Raphael Cockx