Uitgelegd

Het Russische gaswapen in Europa

Terwijl de Europese Unie zich voorbereidt om minder afhankelijk te worden van Russische energiebronnen, draait Vladimir Poetin de gaskraan naar Europa nu al ostentatief dicht. De Tijd legt uit hoe de Russische en Europese economie via gaspijpleidingen met elkaar zijn verstrengeld.

Thomas Segers, Thomas Roelens en Olaf Verhaeghe Gepubliceerd: 29 Januari 2022 Update: 30 Juni 2022

Energie is een geopolitiek wapen geworden. Sinds de Russische president Vladimir Poetin eind februari Oekraïne binnenviel, proberen de EU-landen in ijltempo hun afhankelijkheid van Russisch gas af te bouwen. Maar terwijl Europa alternatieven zoekt en nieuwe afspraken maakt, draait Moskou de gaskraan al dicht.

Eind april raakten Polen en Bulgarije als eerste EU-lidstaten afgesneden van het gas van Gazprom, het Russische staatsbedrijf, nadat een deadline om te betalen in roebels in plaats van euro’s was verstreken. Poetin zette daarmee zijn dreigementen om in daden.

Compressor

De voorbije weken schakelde Rusland nog een versnelling hoger. De gasflow via de Nord Stream 1-pijpleiding, de belangrijkste toevoer richting het westen van Europa, is teruggezakt naar 40 procent van de normale activiteit. Eerder had Gazprom de capaciteit al tot 60 procent beperkt. Halverwege juli gaat Nord Stream bovendien tien dagen helemaal dicht, voor een jaarlijks onderhoud. De vraag is: draait Rusland daarna de kraan weer open?

Vooral in Duitsland, dat zowat de helft van zijn gas uit Rusland haalt, laat de forse terugval zich al nadrukkelijk voelen. Ook Italië, Frankrijk, Oostenrijk en Tsjechië meldden de voorbije dagen de gastoevoer vanuit Rusland grotendeels tot volledig te zien wegvallen.

Capaciteit (miljarden kubieke meter per jaar) van gasleidingen naar Europa

Wekelijkse toevoer van Russisch gas via pijpleidingen (TWh)

Bron: ENTSOG

Als officiële reden voor de leveringsproblemen verwijst Gazprom naar een defecte Siemens-compressor, die voor onderhoud naar Canada is gebracht. Door de economische sancties tegen Rusland kan die niet terugkeren.

Een gepland onderhoud aan de Turkstream-leiding - vanuit Rusland door Turkije naar Europa - doet de toevoer eind juni verder terugvallen. Gazprom weigert die te compenseren met extra gastransporten door Oekraïne. Zuid-Europese landen als Bulgarije, Griekenland en Italië zullen daardoor minder gas krijgen.

Voor de Europese leiders is duidelijk dat Rusland de gastoevoer afknipt als vergelding voor de steun van de EU aan Oekraïne. Het recente bezoek van de Franse president Emmanuel Macron, de Duitse bondskanselier Olaf Scholz en de Italiaanse premier Mario Draghi aan Kiev en het openzetten van de deur voor Oekraïne om toe te treden tot de EU vielen in Moskou allerminst in goede aarde.

Prijsstijgingen

De nieuwe zetten van Poetin veroorzaken zenuwachtigheid op de internationale markten. De toonaangevende Nederlandse TTF-future schoot fors de hoogte in: halfweg juni ging de prijs voor een megawattuur gas in een week met de helft omhoog.

Prijs van Nederlandse TTF-future

In euro per megawattuur (MWh) - Bron: ICE

De druk op Europa wordt zo groter en groter. Snel schakelen is een must, beseft de Duitse minister van Economie Robert Habeck. Hij liet nadrukkelijk verstaan dat de consumptie van gas al beperkt moet worden. Zo kunnen de broodnodige voorraden worden aangevuld en wordt het risico op energietekorten komende winter beperkt.

Niet alleen in Duitsland, ook in de rest van Europa werden die gasvoorraden de jongste maanden in ijltempo aangevuld. Het leeuwendeel van de EU-lidstaten is ook vroeger dan ooit begonnen met het vullen van hun reserves, ondanks de hoge gasprijzen.

Op dit moment is meer dan de helft van de Europese gasopslag gevuld, aanzienlijk meer dan vorig jaar het geval was. Na een late koudeprik in het voorjaar van 2021 worstelde Europa met de gasreserves, een scenario dat de EU dit jaar absoluut wil vermijden.

Hoe staat het met de gasreserves in de Europese Unie?

Jaarlijks verloop van de vulgraad van Europese gasopslagen (%)

  • 2022
  • 2021
  • gemiddelde
  • min en max 2015-2020

Bron: GIE Aggregated Gas Storage Inventory

De nieuwe vulverplichtingen - tegen 1 november 2022 minstens 80 procent van de reserves - moeten voor winterse zekerheid zorgen. Voor België of Frankrijk, waar al langer zo’n plicht geldt, mag dat geen probleem vormen. Elders in Europa zijn zulke vulregels nieuw.

Grote verschillen

Ondanks die Europese richtlijn zijn de verschillen tussen de landen opvallend. Het Belgische gasreservoir in Loenhout - een kilometer onder de grond en goed voor een relatief beperkte opslag van 9 terrawattuur - is momenteel voor 58 procent gevuld. Boven het gemiddelde van de voorbije jaren en zo goed als op het Europese tempo.

Een volledig gevulde gasopslag in Loenhout is goed voor bijna 5 procent van het Belgische jaarverbruik. In Frankrijk en Duitsland komt de maximale opslagcapaciteit overeen met bijna een kwart van het totale verbruik.

Hoe staan de gasniveaus ervoor in andere Europese landen?

Jaarlijks verloop van de vulgraad van gasopslagen per land (%)

  • 2022
  • 2021
  • gemiddelde
  • min. en max. 2015-2020

Bron: GIE Aggregated Gas Storage Inventory

Duitsland heeft intussen 61 procent van haar gasreservoirs gevuld, terwijl ook Frankrijk en Italië boven het Europees vulgemiddelde zitten. In het veel minder van Russisch gas afhankelijke Spanje zit zelfs al 72 procent van de opslag vol. Nederland daarentegen loopt achter op de rest van Europa.

Intussen zoekt Europa koortsachtig naar alternatieven voor het Russisch gas. Andere leveranciers, zoals Noorwegen of Algerije, aanspreken kan ietwat soelaas bieden. Energie opwekken uit andere bronnen - hetzij hernieuwbaar, hetzij uit andere elektriciteitscentrales - is eveneens een mogelijkheid.

Zo besliste de Duitse regering om oude steenkoolcentrales vaker in te schakelen om elektriciteit op te wekken. Nederland is van plan dat voorbeeld te volgen en laat de vervuilende centrales opnieuw produceren. En ook Oostenrijk grijpt terug naar kolen, twee jaar nadat de belangrijkste centrale daar de deuren sloot.

Jacht op LNG

De focus ligt echter voornamelijk op LNG, vloeibaar aardgas dat per schip wordt aangevoerd. Ons land heeft met de LNG-terminal van Zeebrugge - en indirecter die van Duinkerke - vrij vlot toegang tot de internationale markt. Vanuit Zeebrugge vloeit intussen heel wat gas richting Duitsland. Alleen belooft de strijd om LNG heftig te worden, met ook Aziatische landen die zich opnieuw intenser mengen.

China bijvoorbeeld, in 2021 de grootste importeur van LNG, jaagt het tempo na een periode van covidlockdowns in economische hotspots als Shanghai weer omhoog. Dat een Texaanse LNG-terminal van waaruit zowat tien procent van de in Europa geïmporteerde LNG vertrekt, meerdere maanden buiten strijd blijft na een zware brand, helpt al helemaal niet.

Het schaakspel rond gas wordt er de komende weken en maanden dus almaar pittiger op. De ban op de olie en kolen vanuit Rusland die de Europese Unie nog dit jaar doorvoert, ligt veel moeilijker voor de gasimport. Daarvoor is de afhankelijkheid op vandaag nog te groot.

Tegelijk weegt het gevecht met de gasprijzen stevig door op de recordinflatie, de koopkracht van gezinnen en de productie van bedrijven. Een internationale maximumprijs voor energieproducten opleggen als respons wordt almaar waarschijnlijker. Striktere rantsoenering de komende maanden al evenzeer.