Interactief

De rentestrijd van de centrale banken

Al sinds de bankencrisis van 2008 proberen centraal bankiers een economische ramp af te wenden. Na jarenlange pogingen om de consumptie op peil te houden, veranderden de centrale banken recent het geweer van schouder in de strijd tegen oplopende inflatie. Een terugblik op 15 jaar crisismanagement, waarin schakelen met de rentevoet centraal staat.

Door Stefaan Michielsen, Kurt Vansteeland, Thomas Roelens en Olaf Verhaeghe 22 September 2022

De basisrente. Het klassieke wapen waarmee centraal bankiers overal ter wereld de economie pogen te sturen. Een hogere rente maakt het voor commerciële banken duurder om geld te ontlenen, waardoor die enkel nog bereid zijn om hun klanten - de bedrijven en de gezinnen - geld te lenen als die meer intresten betalen. Het gevolg? De investeringsdrift wordt getemperd, de vraagt daalt en de inflatie neemt af.

Het omgekeerde - de rente verlagen - leidt ertoe dat we met z'n allen goedkoper kunnen lenen waardoor het economisch bestel weet te herstellen. De voorbije 15 jaar draaiden de centrale banken, van de ECB in Europa tot de Fed in de VS, geregeld aan de renteknop. Al kwam daarmee lang niet altijd het antwoord dat bedrijven en consumenten verwachtten.

De Europese en Amerikaanse rente (2008-nu)

  • ECB
  • FED

2008 - 2009: Na de ondergang van de Amerikaanse zakenbank Lehman Brothers en de daarop volgende bankencrisis hakt de Europese Centrale Bank (ECB) in de rente om de economie voor (nog) groter onheil te behoeden. Tegen eind 2009 staat de rente nog op amper een kwart van 1 procent. De Federal Reserve volgt hetzelfde draaiboek en laat ook de Amerikaanse rente flink zakken.

2011: Begin 2011 doet de ECB een eerste schuchtere poging om het crisisbeheer achter zich te laten. Maar de Griekse schuldencrisis dijt in sneltempo uit en beleggers nemen ook schuldpapier van België en vooral Italië onder vuur. De ECB kan niet anders dan opnieuw in actie komen en brengt de rente op nul. ECB-voorzitter Mario Draghi heeft maar één doel: de eenheidsmunt redden, 'whatever it takes'.

2014: In de zomer van 2014 gaat de ECB nog een stap verder. In de strijd tegen het lonkende deflatiegevaar zet de centrale bank de rente voor het eerst negatief. Banken in Europa worden bijna manu militari verplicht de verstrekte cash in kredieten om te zetten en zo een beetje inflatie en prijsgroei te creëren.

2014-2019: In de daaropvolgende jaren houdt de ECB de economie verder onder een stolp. Europa kampt lange tijd met trage groei en tal van andere economische graadmeters blijven op rood staan. Druppelsgewijs gaat de rente verder naar beneden. De Federal Reserve acht de Amerikaanse economie wel opnieuw sterk genoeg om het infuus van ultralage rentevoeten af te koppelen. Tussen 2016 en eind 2020 volgen renteverhogingen elkaar op.

2020: Bij de start van de pandemie valt de economie grotendeels stil en betonneren de Europese centraal bankiers hun 'subzerobeleid', terwijl de Amerikaanse collega's om de economie te stutten in luttele maanden hun renteverhogingen van de voorbije jaren ongedaan maken.

2022: De inflatie loopt snel op door fors stijgende energieprijzen en een herstellende vraag die botst op 1.001 flessenhalzen in het aanbod. Centraal bankiers die in het najaar van 2021 de opstoot nog als 'tijdelijk' afdoen, beginnen de rente te verhogen. Terwijl de ECB de kat uit de boom kijkt geeft de FED de aftrap voor een reeks renteverhogingen.

Zomer 2022: Pas in juli volgt de Europese Centrale Bank het Amerikaanse voorbeeld. Voor het eerst in elf jaar (!) staat de depositorente opnieuw op 0. In september volgt een nieuwe historische ingreep: met 75 basispunten extra, de grootste renteverhoging sinds de invoering van de euro, komt de beleidsrente in Europa op het hoogste peil in meer dan tien jaar. Ook de Fed haalt de rentebazooka opnieuw boven: in de VS gaat de rente met nog eens 75 basispunten omhoog.

Het balanceren van rente en inflatie

Een inflatie van zowat 2 procent, dat is het officiële doel van de ECB. Daarvoor gebruikt ze het monetair beleid. Als de inflatie te laag is, kan de ECB die opkrikken door de rente te verlagen, via haar beleidsrente enerzijds en via het aankopen van obligaties op de markt anderzijds. Zo weet ze de langetermijnrente te drukken.

Een lagere rente betekent dat het geld goedkoper wordt. Dat stimuleert de consumptie en investeringen en vuurt de economische groei aan. Dat leidt normaal tot klimmende prijzen. Als de inflatie ongewenst hoog wordt, moet de rente worden verhoogd om een omgekeerd mechanisme in werking te zetten.

Rente en inflatie

In de Eurozone en voor vijf andere centrale banken (op 30 september 2011)

2011: In de eurozone gaat de inflatie even boven de doelstelling van 2 procent, hoewel de rente onder 1 procent ligt. De oorzaak ligt bij de torenhoge olieprijs, een gevolg van de politieke onstabiliteit in het Midden-Oosten. De eurocrisis en bijbehorende vertraging van de Europese economie leiden er niet veel later toe dat de inflatie opnieuw onder de beoogde 2 procent zakt.

2013: In 2013 duikt de inflatie echter nog lager, onder 1 procent. Het soepelere geldbeleid, bedoeld om het prijsniveau op te krikken, heeft in Europa amper effect.

22 augustus 2014: Onder de ogenschijnlijk onschuldige kop 'Werkloosheid in de eurozone' dropt Mario Draghi een bom: de ECB-voorzitter zegt expliciet dat hij zich zorgen maakt over de lage inflatie in de eurozone. Hij belooft 'alle binnen het mandaat beschikbare instrumenten in te zetten' om de inflatie richting de doelstelling van 2 procent te tillen.

2018: De massale stimulus van de ECB lijkt effect te hebben. In de loop van 2018 komt de Europese inflatie op gemiddeld 1,7 procent te liggen. Eindelijk komt het ideale niveau in de buurt, het doel lijkt bereikt.

2020: Het uitbreken van de coronapandemie in het voorjaar van 2020 duwt de al vertragende inflatie echter helemaal kopje-onder. De inflatie is dan bijna even negatief als de rente, zodat de reële rente bijna nul is.

2021: Dat plaatje verandert drastisch naarmate de economie in de loop van 2021 herneemt. De Europese rente blijft onder nul gebetonneerd, terwijl de inflatie steeds verder oploopt. 'Inflatie is als tandpasta. Eenmaal uit de tube, krijg je die er bijzonder moeilijk weer terug in', luidt het bekende citaat uit 1980 van Karl Otto Pöhl, de toenmalige notoir inflatie-averse Bundesbankvoorzitter.

2022: Maand na maand gaat het inflatiepeil in Europa omhoog. Het trage ingrijpen komt de ECB op kritiek te staan. 'De rente staat te lang te laag', klinkt het. De vrees voor een loon-prijsspiraal neemt toe. In de zomer tikt de Europese inflatie met 9,1 procent een nieuw record aan.

Wat met de balans?

Nu de inflatie moet worden bestreden in plaats van aangewakkerd rijst de vraag wat er moet gebeuren met de gezwollen balansen van de centrale banken. Dat tweede wapen werd door centraal bankiers de afgelopen jaren ingezet om op grote schaal schuldpapier van overheden en bedrijven te kopen. Bedoeling was het rentepeil voort te verlagen, hoewel de verhoopte toename van de inflatie lang uitbleef. Het wordt afwachten hoe centrale banken hun balans zullen afbouwen nu de inflatie wel de pan uitswingt en vooral hoe dat de economie zal beïnvloeden. Een ding is wel zeker: de tijd van gratis geld ligt opnieuw achter ons.

De balans van de ECB

  • Goud
  • Bankkredieten
  • Staats- en bedrijfsschulden
  • Buitenlandse deviezen
  • Overige

22 januari 2015: Draghi ontvouwt zijn 'bazooka' van 1.100 miljard euro. Vanaf maart tot minstens diep in 2016 belooft Frankfurt maandelijks voor 60 miljard euro (overheids)schulden in te kopen om de inflatie aan te jagen. Eind 2016 gaat de balans alweer naar meer dan 3.600 miljard euro.

2017-2019: Ook al tempert de ECB haar maandelijkse inkopen, toch zwelt de balans via de bulkinkopen gestaag aan tot een record van 4.700 miljard euro bij het afscheid van Draghi. De reden ligt voor de hand: Ondanks alle inspanningen slaagt de ECB er niet in haar 'one job'.

18 maart 2020: Bij de start van de pandemie belooft de nieuwe ECB-voorzitter Christine Lagarde bovenop de 'gewone' stimulus voor 750 miljard euro extra schulden in te kopen om de impact van de pandemie op bedrijven en gezinnen op te vangen.

Juli 2022: Door de massale kredietverlening aan banken en de bulkinkopen van staatspapier is de balans gestegen tot een record van zowat 8.800 miljard euro, een indrukwekkende 70 procent van de Europese economie. Wie zei ook al weer dat centraal bankiers 'boring' moesten zijn?

De terugkeer naar een 'normaal' monetair beleid, met een beleidsrente boven nul en het afbouwen van de balans van de ECB - door de obligatieportefeuille in te krimpen en de bankkredieten terug te vragen - zal ertoe leiden dat de economie weer moet wennen aan duurder geld.